რა გზა განვლო საქართველოს განათლების სისტემამ საბჭოთა კავშირიდან დღემდე

საქართველოში ხშირად საუბრობენ განათლების დაბალ დონეზე. აკრიტიკებენ სკოლებს, მასწავლებლებს, მოსწავლეებს, უნივერსიტეტების სწავლების ხარისხს. განათლების სფეროში არსებული პრობლემების სათავედ  90-ან წლებს ასახელებენ, როდესაც დამოუკიდებლები გავხდით და ჩვენს ქვეყანას  რთული პერიოდის გადალახვა მოუხდა,  საიდანაც თავის დაღწევას დღემდე  ვცდილობთ. თბილისის ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი და ექსპერტი განათლების საკითხებში ქეთევან ჭკუასელი გვესაუბრება იმ გზაზე, რომლის გავლაც საქართველოს საბჭოთა კავშირიდან დღემდე მოუხდა.

_ საქართველოში განათლების სისტემაში გატარებულმა რეფორმებმა თქვენ თვალწინ და ხელში გაიარა. როგორი იყო საბჭოთა სისტემიდან ახალ წყობაზე გადასვლის პროცესი? რა ეტაპები და ქარტეხილები გაიარა საქართველომ?

_საბჭოთა კავშირის განათლების სისტემა განათლების კლასიკური მოდელი იყო, რომელიც გერმანიიდან და ისრაელიდან გამოიტანეს. ის მთლიანად კლასიკურ პედაგოგიკას ეყრდნობოდა. მას ჰქონდა ერთადერთი ნაკლი – კომუნისტური იდეოლოგია.  ცხადია, ეს ჩვენთვის მიუღებელი იყო, რადგან ადამიანის აღზრდა კომუნისტური იდეოლოგიით მიმდინარეობდა. რაც შეეხებოდა სხვა პროცესებს, სისტემა მაინც სერიოზული იყო. ძალიან დიდი თანხები იდებოდა განათლებასა და მეცნიერების დაფინანსებაში. ეს იმიტომ, რომ კომუნისტური იდეოლოგიის შენარჩუნება მხოლოდ განათლებით შეიძლებოდა. იმ პერიოდში საქართველოში წერა-კითხვის უცოდინრობა მთლიანად აღმოფხვრილი იყო. ბოლო პერიოდში მოირყა ეს სისტემა, რადგან დიდი თანხები თვით საბჭოთა კავშირსაც აღარ ჰქონდა. სისტემაც ინგრეოდა, რადგან მას ეკონომიკური საფუძველი გამოეცალა. გახშირდა კორუფციები, არა მხოლოდ უმაღლეს, არამედ საშუალო სკოლაში და თვით საბავშვო ბაღშიც კი.

1989 წლიდან (9 აპრილი),  საქართველომ უკვე დაიწყო ფიქრი განათლების სისტემის ახლებურ მოწყობაზე, რომ საკუთრივ განესაზღვრა თავისი ქვეყნის მოქალაქის მომავალი. 1991 წლიდან საბჭოთა კავშირი ვეღარ ერეოდა ჩვენი ქვეყნის მოწყობაში. ყველამ ვიცით, რომ დაიწყო უმძიმესი ეკონომიკური პროცესი. საბჭოთა კავშირიდან გამოსვლამ გამოიწვია ყოველგვარი ეკონომიკური კავშირების გაწყვეტა. წარმოება ისე იყო აწყობილი, რომ ის დამოუკიდებლად, რუსული დოტაციის გარეშე,  ვეღარ იარსებებდა. დაინგრა სისტემა და ამან ყველაზე დიდი დარტყმა სკოლას და საბავშვო ბაღს მიაყენა. პრაქტიკულად, ქვეყანას ენერგია აღარ ჰქონდა და ამან სასწავლო პროცესში დიდი კრიზისი გამოიწვია. სკოლა გაიყინა. ბავშვები იქ ვეღარ დადიოდნენ. ამის მიუხედავად ქართული საზოგადოება მაინც შემართული იყო, დამოუკიდებლად  შეექმნა განათლების საკუთრივ ქართული კონცეფცია. დაიწყო კიდეც ეს პროცესი.

1995 წლიდან საქართველოში შემოვიდა დონორი ორგანიზაციები და ყველაზე დიდი და სერიოზული, 60-მილიონიანი ტრანში განახორციელა მსოფლიო ბანკმა. ამ თანხის ფარგლებში შეიქმნა რამდენიმე პროექტი, მათ შორის, პროექტი – "ილია ჭავჭავაძე" , რომელიც რამდენიმე კომპონენტისგან შედგებოდა. ეს კომპონენტები თავიდან ბოლომდე ფარავდა განათლების საკითხებს. ნელ-ნელა დაიწყო გადასვლა საბჭოთა სივრციდან საერთაშორისო სივრცეზე.

როდესაც უზარმაზარი სახელმწიფოს შემადგენელი ნაწილი ვიყავით, საბჭოთა კავშირი ცდილობდა, არ გაგვეხედა საზღვარგარეთ. დონორმა  ორგანიზაციებმა მოგვცეს შესაძლებლობა, გაგვეგო, რა ხდებოდა დანარჩენ მსოფლიოში. თუმცა ამას უარყოფითი მხარეც ბევრი ჰქონდა. ჩვენ თვითონ ვერ დავდექით მოწოდების სიმაღლეზე, საერთაშორისო დაკვეთების ფონზე რომ შეგვენარჩუნებინა ეროვნული ღირებულებები. პრაქტიკულად, გრანტებზე "გავიყიდეთ".

_ ქალბატონო ქეთევან, იქნებ განგვიმარტოთ, რას გულისხმობთ ეროვნულ ღირებულებებში? მაინც და მაინც განათლების სისტემაში რატომ უნდა იყოს ის გატარებული?

_ ყველგან უნდა იყოს, მაგრამ ყველაზე დიდ შედეგს იძლევა განათლების სფერო. აუცილებელია, საერთაშორისო გამოცდილების გაზიარება, მაგრამ არა – საკუთარი ეროვნული ღირებულებების უგულვებელყოფის ხარჯზე. მაინც რა არის ეს ნაციონალური კულტურა? ეს არის ჩვენი წარსული, ისტორია, რომელმაც თავისი როლი შეასრულა ჩვენი ფსიქო-გენეტიკის ჩამოყალიბებაში. საკმარისია, მოვწყდეთ ჩვენს ფესვებს, რომ შემდეგ სხვა კულტურასაც გაუცნობიერებლად ვიღებთ.

_თქვენ ამბობთ, რომ არა უცხოური გრანტები, განათლების სისტემა და, საერთოდ, საქართველოში ვერცერთი სფერო, ფეხზე ვერ დადგებოდა. თუმცა ამან ეროვნული ღირებულებების ერთგვარი უგულვებელყოფა გამოიწვია. თქვენი აზრით,  რა შეიძლება იყოს ის "ოქროს შუალედი", რომ არც დანარჩენ მსოფლიოს ჩამოვრჩეთ და თან ე.წ. "ეროვნული ხაზიც" შევინარჩუნოთ განათლებაში?

_მიმაჩნია, რომ საერთაშორისო გამოცდილების გათვალისწინებით, უარი არ უნდა ვთქვათ ჩვენს ღირებულებებზე. ბოლონიის პროცესის კონცეფციაში, რომლის წევრი  საქართველოცაა,  ხაზგასმითაა ნათქვამი, რომ ეს არის მათი შემოთავაზება. ბოლონიის წევრმა ქვეყანამ ეს პროცესი უნდა მიიღოს ნაციონალური კულტურის და ტრადიციების გათვალისწინებით. ყველა დოკუმენტს ახლავს  ეს შემოთავაზება. მაშ რატომ გვთავაზობს ამას ბოლონია, თუ არ აქვს ეროვნულ ტრადიციებს მნიშვნლობა? როდესაც პროცესი ნაციონალურ ნიადაგზე შენდება, უფრო ადვილად და წარმატებით მიმდინარეობს. ამჯერად, ჩვენს ქვეყანას გაცხადებული აქვს, რომ ირჩევს ევროპულ გზას, თუმცა გაკვეთილის პროცესი, და საერთოდ, მთელი ჩვენი სკოლა ამერიკული მოდელია. ძალიან ძნელია იმის თქმა, რომ რადგან ამერიკულია, ამიტომ ვერაა გამართული. ის, უბრალოდ, საქართველოში ვერ მუშაობს, რადგან ამერიკულ სივრცეზეა მორგებული.

_რას გვეტყვით საუნივერსიტეტო განათლებაზე?

_უნივერსიტეტების შესახებ იდეა ჩამოაყალიბა ჰუმბოლტმა: პირველი საკითხი ეხებოდა უნივერსიტეტის ავტონომიურობას, მეორე – სწავლებისა და მეცნიერების შეერთებას, მესამე იმას, რომ უნივერსიტეტი  საზოგადოების ინტერესების განმსაზღვრელია, ის საზოგადოებას კარნახობს ღირებულებებათა სისტემას. თუმცა ამ იდეამ ბოლო პერიოდში ცვლილება განიცადა. უნივერსიტეტის ფუნქცია განსაზღვრა სამომხმარებლო ბაზარმა. პრიორიტეტული გახდა ის საგნები, რომელიც დასაქმებადია, შესაბამისად, შეიცვალა უნივერსიტეტის ტრადიციული მოდელი. ტერმინ  "უნივერსიტეტის იდეის"  ნაცვლად გაჩნდა "უნივერსიტეტის მისია". თითოეული უნივერსიტეტი თავიანთ მისიას აცხადებს და სტუდენტიც მასზე არჩევანს საკუთარი ინტერესებიდან გამომდინარე აკეთებს. ამ ეტაპზე უნივერსიტეტებში ჩატარებულ კვლევებს განსაზღვრავს ბაზარი. საქართველოშიც შემოვიდა დაფინანსების ახალი წესი.

სახელმწიფო განთავისუფლდა პასუხისმგებლობისგან. უნივერსიტეტი ფინანსებს იღებს სტუდენტისგან. ეს მოდელი თითქოს სახელმწიფოსთვის მისაღებია, თუ არ გავითვალისწინებთ იმ გარემოებას, რომ სახელმწიფო ამ შემთხვევაში არ გეგმავს ქვეყნის განვითარების სტრატეგიას. შედეგმაც არ დააყოვნა – საქართველოში დახურვის პირამდე მივიდა საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა დარგები. დაინახა რა არსებული ვითარება, მთელი რიგი დარგების გაქრობის ტენდენცია, ბოლო წლებში სახელმწიფომ გამოაცხადა გარკვეული პრიორიტეტები, დააფინანსა გარკვეული სპეციალობები, მათ შორის დაწყებითი სკოლის მასწავლებლის მომზადების პროგრამები. ამან საგრძნობლად გამოასწორა მდგომარეობა, პრაქტიკულად, გადაარჩინა აღნიშნული დარგები. თუმცა, უმაღლესი განათლება მინდობა ბაზრის პრინციპებზე ისეთი პატარა ქვეყნისთვის, როგორიც საქართველოა, დამღუპველია და იგი ხელს უშლის უნივერსიტეტის განვითარებას. კლასიკური უნივერსიტეტები, რომლებიც ევროპაში ჯერ კიდევ  შენარჩუნებულია, ცდილობენ დაფინანსების სხვა გზები ეძიონ და დაფინანსება არ იყოს განსაზღვრული მხოლოდ სტუდენტის ვაუჩერით. უნივერსიტეტში აუცილებლად უნდა არსებობდეს სახელმწიფო დაფინანსების სისტემა.

_ თავისუფალი ბაზრის პრინციპი რატომაა საშიში საუნივერსიტეტო განათლებისთვის?

_იმიტომ, რომ ქვეყნის განვითარება არ არის მხოლოდ ბაზარი. არ შეიძლება საკუთარი ქვეყნის მომავალი მიანდო ბაზარს. ქვეყანას  უნდა ჰქონდეს სტრატეგია, რომ თანაბრად განავითაროს ყველა დარგი. თუ ჩვენ ბაზრით ვიხელმძღვანელებთ, დღეს საბუნებისმეტყველო დარგები ამ ბაზარს არ სჭირდება. გამოდის, რომ საქართველო დარჩება ამ  დარგების გარეშე. მართალია, ამჯერად უფასო  გახდა ამ მიმართულებებზე სწავლა, მაგრამ ეს მიზერია. საბუნებისმეტყველო დარგებს მეტი დაფინანსება სჭირდება.