“ქართულ ხალხურ სიმღერას ღვთიური ძალა აქვს”

ქართული ხალხური სიმღერის და საკრავების სახელმწიფო მუზეუმი ეროვნული კულტურის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ძეგლია, რომლის დირექტორი, რევაზ კოტრიკაძე დღეს ჩვენი ნომრის სტუმარია.

_ მუზეუმი 1975 წელს თბილისელი კოლექციონერის, არკადი რევაზიშვილის მექანიკური საკრავების ბაზაზე დაარსდა, როგორც კინოს, თეატრისა და მუსიკის მუზეუმის ფილიალი. დროთა განმავლობაში, მუზეუმის ფონდები ახალი ექსპონატებით გამდიდრდა და 2006 წლიდან, ქართული ხალხური სიმღერის და საკრავების სახელმწიფო მუზეუმად ჩამოყალიბდა. მუზეუმის საექსპოზიციო სივრცე სამ დარბაზს მოიცავს. პირველი დარბაზი ქართული ხალხური სიმღერების შემსრულებლობის ისტორიის ამსახველ ექსპოზიციას ეთმობა. ქართული ხალხური ინსტუმენტარიუმი სამი ტრადიციული ჯგუფის საკრავებს _ სიმებიანი (ფანდური, ჩონგური, ჭუნირი, ჩანგი), ჩასაბერი (უენო და ენიანი სალამური, გუდასტვირი, სოინარი, ორმაგი სტვირი) და დასარტყამი (დოლი, დაირა, დიპლიპიტო). მეორე დარბაზი აღმოსავლური საკრავების ექსპონირებას ეთმობა. საქართველოში საუკუნეების მანძილზე მკვიდრდებოდა აღმოსავლური კულტურა, რომელიც გავლენას ახდენდა ქართულზე, ხდებოდა სხვა ხალხების კულტურათა ასიმილაცია. მესამე დარბაზში განლაგებულია ევროპული კლასიკური და მექანიკური საკრავები (არღანი, ორკესტრიონი, პორტატული ორღანი, გრამოფონისა და პატეფონის ნაირსახეობანი, მექანიკური პიანინო, მუსიკალური ზარდახშები, გარმონები, აკორდეონი, მანდოლინა, გიტარა, ბანჯო და სხვა). მე-19 საუკუნისათვის საქართველოს პოლიტიკის მკვეთრად გამოხატულმა ევროპულმა ორიენტაციამ ქვეყნისაკენ გზა გაუხსნა ტექნიკისა და კულტურის უახლეს მიღწევებს. სწორედ ამ დროიდან გახდა ჩვენში მოდური ევროპული მექანიკური და კლასიკური საკრავები. მუზეუმის ფონდში დაცულია ძველი ფოკლორული ჩანაწერები, ფოტო-ფონო-აუდიო და ვიდეო მასალა, ქართული ხალხური, აღმოსავლური, ევროპული კლასიკურ და მექანიკური საკრავების მრავალი ნიმუში. ჩვენი მუზეუმის მიზანია, სხვადასხვა დროის მატერიალური და არამატერიალური კულტურის ძეგლების _ სიმღერებისა და საკრავების ნიმუშების ექსპონირება, დაცვა, მათი სისტემატიზაცია და ახალი ექსპონატებით ფონდების გამდიდრება.

_ ბატონო რევაზ, თქვენ ჩოხატაურის რაიონის სოფელ დაბლაციხის მკვიდრი ხართ და როგორც ჩვენთვის ცნობილია, თქვენი წინაპრებიც საუკეთესოდ მღეროდნენ.

_ დიახ, ჩემი წინაპრების _ ანდღულაძეების მიერ შესრულებული სიმღერები 1964 წელს ეთნომუსიკოლოგის ოთარ ჯიჯავაძის მიერ იქნა ჩაწერილი. ამ ჩანაწერს დღეისათვის სხვადასხვა რადიოარხის საშუალებით ისმენს მსმენელი. მართალია ჩვენს ოჯახში ყველა მღეროდა, მაგრამ ჩემი მუსიკით დაინტერესება ერთმა შემთხვევამ განსაზღვრა. მაშინ 7 წლის ვიქნებოდი და მეზობლის ბავშვებთან ერთად მდინარეზე ვბანაობდი. ჩვენი ყურადღება ორმა უცნობმა ადამიანმა მიიქცია; როგორც გაირკვა, ისინი “ადესა” ღვინისთვის იყვნენ ამოსულები. მეგობრებმა ჩემზე მიუთითეს, რეზოს ბებიას აქვს ძალიან კარგი ღვინოო. მეც რა თქმა უნდა სახლში წავიყვანე. ბებიამ სახელდახელო სუფრა გააწყო; სტუმრები მუსიკოსები აღმოჩნდნენ _ სამუსიკო სკოლის დირექტორი მურმან ბერულავა და ხალხური სიმღერის შესანიშნავი შემსრულებელი ამირან გოგოლაძე. ბებიამ მათ პირობა წაუყენა _ სანამ არ იმღერებთ, ღვინოს ვერ წაიღებთო. ბებიამ ჩონგური გამოიტანა და მათთან ერთად შესანიშნავი სიმღერები შეასრულა. ბატონმა მურმანმა მირჩია სამუსიკო სკოლაში მივსულიყავი და მეც კლარნეტის განყოფილებაზე შევედი პედაგოგ ილია გოგატაძესთან. დავამთავრე სამუსიკო სასწავლებელი და სწავლა განვაგრძე კონსერვატორიაში. სხვადასხვა დროს ვუკრავდი რადიო-ტელევიზიის, ცირკის, მუსკომედიის ორკესტრებში. ვმუშაობდი ახალქალაქში სამუსიკო სკოლის დირექტორად. 1989 წლიდან კი ხალხური სიმღერისა და საკრავების მუზეუმს ვხელმძღვანელობ. ჩემი მეუღლე, ნანა ვალიშვილი ეთნომუსიკოლოგია და ფოლკლორის საერთაშორისო ცენტრში სიმღერისა და ქორეოგრაფიის განყოფილებას ხელმძღვანელობს. ჩემი ქალიშვილი სოფიკო კოტრიკაძეც ფოლკლორით არის დაინტერესებული, კონსერვატორია დაამთავრა და იმედი მაქვს, რომ ამ სფეროში თავის სიტყვას იტყვის.

_ ბატონო რევაზ, მუზეუმის დათვალიერებისას, ძალიან ბევრ ფოტომასალას და ჩანაწერს გავეცანი, რაც თქვენი შრომატევადი მუშაობის ნაყოფია.

_ დიდი მადლობა ასეთი შეფასებისთვის. აქ ინახება წლების მანძილზე რუდუნებით მოპოვებული მასალები. განსაკუთრებით მინდა აღვნიშნო, რომ ძალიან დიდია ბავშვების დაინტერესება _ როცა ისინი ათვალიერებენ ფოტოებს, სადაც ქართული ნაციონალური ტანსაცმელი აცვიათ ან ქართულ ხალხურ საკრავებს ხელით ეხებიან და ჩანაწერებს უსმენენ, ძალიან დიდ სიხარულს გამოხატავენ.

_ დღეისათვის მუშაობენ თუ არა სათანადოდ ძველი ჩანაწერების აღდგენაზე?

_ მუშაობენ, მაგრამ უფრო მეტი დაინტერესებაა საჭირო. ჩვენი წინაპრების მიერ შესრულებული სიმღერების შესწავლა უდიდესი ეროვნული საქმეა. ქართულ ხალხურ სიმღერას ღვთიური ძალა აქვს. როცა ახალგაზრდები შეხმიანდებიან და ხალხურ სიმღერას იმღერებენ, დამერწმუნეთ, ცუდ საქციელს აღარასდროს ჩაიდენენ. ეს ჩანაწერები შეიძლება მოვიძიოთ კონსერვატორიის, ტელე-რადიოს, ფოლკლორის ცენტრის არქივებში. მთავარია, დაინტერესება. უნდა ვეცადოთ, რომ ჩვენი საუკეთესო ტრადიციები აღდგეს. წინათ, გურიაში, ქორწილში მშვიდობის სადღეგრძელოს რომ წარმოთქვამდნენ, მას სიმღერას “ჩვენ მშვიდობა” მიაყოლებდნენ. ახლა, სამწუხაროდ, ასე არ არის და ხალხური სიმღერები იაფფასიანი სიმღერებითაა ჩანაცვლებული. ქართული ფოლკლორი ეროვნული საუნჯეა, რომლის მოძიებას, შენახვასა და პოპულარიზაციას მნიშვნელოვანი ყურადღება უნდა დავუთმოთ.