სახელმწიფო აუდიტმა განრიდება-მედიაციის პროგრამის ანგარიში გამოაქვეყნა.
როგორც დოკუმენტშია აღნიშნული, განრიდებისა და მედიაციის პროგრამა არასრულწლოვნისთვის/18-დან 21 წლამდე ასაკის პირისთვის წარმოადგენს შანსს, გარკვეული პირობების შესრულების სანაცვლოდ განაგრძოს ცხოვრება ნასამართლეობის, სასჯელის გარეშე, დაიწყოს კანონმორჩილი ცხოვრება და გადადგას ნაბიჯი წარმატებული მომავლისკენ. პროგრამა ეფექტიანი საშუალებაა არასრულწლოვნის/18-დან 21-წლამდე ასაკის პირის მართლშეგნების ხელშეწყობის, მისი რესოციალიზაციისა და დაზარალებულის დაკმაყოფილების თვალსაზრისით. განრიდება და მედიაცია ეყრდნობა აღდგენითი მართლმსაჯულების კონცეფციას, რომელიც მაქსიმალურად ითვალისწინებს დამნაშავისა და დაზარალებულის ინტერესებს, მიმართულია დანაშაულის პრევენციაზე და ზრუნავს საზოგადოების, როგორც მთლიანობის გაჯანსაღებაზე.
არასრულწლოვანთა/18-დან 21 წლამდე ასაკის პირთა მიმართ განრიდებისა და მედიაციის პროგრამა საქართველოში სწორედ ამ მისიის შესრულებას ემსახურება. პროგრამა მნიშვნელოვან წინგადადგმულ ნაბიჯს წარმოადგენს საერთაშორისო სტანდარტებთან და ბავშვზე ორიენტირებულ მართლმსაჯულებასთან დაახლოების კუთხით.
გაეროს მინიმალური სტანდარტული წესები არასრულწლოვანთა მიმართ მართლმსაჯულების განხორციელების შესახებ, განსაზღვრავს არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების სისტემის ადმინისტრირების ფარგლებში მუდმივი შეფასებით გამოკვლევების მექანიზმს, რომლის მიზანია სათანადო მონაცემების შეგროვება-ანალიზის საფუძველზე სისტემის გაუმჯობესება.
განრიდებული არასრულწლოვნების მიერ განმეორებითი დანაშაულის ჩადენის მაჩვენებელი წარმოადგენს აღნიშნული პროგრამის ეფექტიანობის გაზომვის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ინდიკატორს.
აღსანიშნავია, რომ ამ მიმართულებით შესაბამის კვლევას ახორციელებს საქართველოს პროკურატურა, რომლის განმარტებით, საერთაშორისო სტანდარტის შესაბამისად, რეციდივად მიიჩნევა განრიდების/განრიდება-მედიაციის ხელშეკრულების დასრულებიდან 3 წლის განმავლობაში განმეორებითი დანაშაულის ჩადენა. ხელშეკრულების მოქმედების დასრულებიდან 3 წლის ვადაში ჩადენილი განმეორებითი დანაშაულის (რეციდივის) კვლევას საქართველოს პროკურატურა 3-წლიანი პერიოდულობით ახორციელებს. 2022 წლის შემდგომ საბოლოო კვლევა ჩატარდა 2025 წელს, რომელმაც მოიცვა 2019-2021 წლებში განრიდებულ ბენეფიციართა მონაცემები.
“მზარდია განრიდებულ პირთა მიერ ხელშეკრულების დასრულებიდან სამი წლის განმავლობაში დანაშაულის ჩამდენ პირთა პროცენტული მაჩვენებელი.
აუდიტის ჯგუფის მიერ გაანალიზდა 2022 წელს განრიდების გადაწყვეტილებით პროგრამაში ჩართული 585 არასრულწლოვანზე განმეორებითი დანაშაულის მაჩვენებელი, კერძოდ, მონაცემები შევადარეთ 2022 ─ 2025 (1 მაისამდე) წლების პირობით მსჯავრდებულთა და პენიტენციურ დაწესებულებებში განთავსებულ მსჯავრდებულთა მონაცემებს. ანალიზის შედეგად გამოვლინდა, რომ განმეორებითი დანაშაული ჩადენილი აქვს 110 არასრულწლოვანს, რაც საერთო რაოდენობის, დაახლოებით, 19%-ს შეადგენს. აღსანიშნავია, რომ აღნიშნული მაჩვენებელი დაფიქსირდა იმ პირობებში, როდესაც განრიდების ხელშეკრულების დასრულებიდან ჯერ კიდევ არ არის გასული სრული სამი წელი და არსებობს რისკი, რომ ეს მაჩვენებელი მომავალშიც გაიზარდოს. მსგავსი ტენდენცია განპირობებულია იმ ხარვეზებითა და გამოწვევებით, რომლებიც მოცემულია მიგნებების სახით და საჭიროებს მიზნობრივი საპასუხო ზომების დაგეგმვასა და გატარებას.
განრიდება-მედიაციის პროცესის პოლიტიკის დოკუმენტის შემუშავების ნაკლოვანებები – განრიდება-მედიაციის პროცესის პოლიტიკის დოკუმენტი, რომელიც დამოუკიდებლად და ერთიანი ხედვით განსაზღვრავს აღნიშნული მიზნით გასატარებელ ღონისძიებებს, არ არის შემუშავებული. ცალკეული აქტივობა ფრაგმენტულად წარმოდგენილია ეროვნული, სექტორული დონის და სხვადასხვა ერთეულის/სამუშაო ჯგუფის მიერ შემუშავებულ პოლიტიკის დოკუმენტებში.
დღეს მოქმედი ორი მაღალი მნიშვნელობის პოლიტიკის დოკუმენტი შედგენილია კონსერვატიული მიდგომით და მოიცავს მხოლოდ რამდენიმე აქტივობას, რაც ვერ უზრუნველყოფს განრიდება-მედიაციის პროცესის ისეთი მნიშვნელოვანი მიმართულებების სრულფასოვან დაფარვას, როგორებიცაა, სოციალური მუშაკების ჩართულობა, სარეაბილიტაციო პროგრამების ხელმისაწვდომობა და საზოგადოების ცნობიერების ამაღლება.
განრიდება-მედიაციის პროცესში მონაცემთა შეგროვება-დამუშავების ხარვეზები და გამოწვევები – 2025 წლის ნოემბრის მდგომარეობით, მონაცემთა ელექტრონული საქმისწარმოების პროგრამა არ არის დანერგილი და განრიდების საქმიანობასთან დაკავშირებული მონაცემთა დამუშავება ხორციელდება შესაბამისი თანამშრომლების მიერ ინდივიდუალურად, Ms Excel-ის პროგრამის გამოყენებით. აღნიშნულ ფაილში მონაცემების შეყვანა ხდება 2010 წლიდან. მოწოდებული მონაცემთა ბაზა შეიცავს ხარვეზებს, არ არის სრული და ზოგიერთ შემთხვევაში ─ ზუსტი. ამასთანავე, სენსიტიური ინფორმაციის დამუშავება და შენახვა აღნიშნული ფორმით ზრდის მონაცემების დაკარგვის ან არამართლზომიერი განკარგვის რისკებს.
განრიდება-მედიაციის პროცესის მარეგულირებელი ნორმატიული ჩარჩოს და აღსრულების მექანიზმის ნაკლოვანებები – ევროსაბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაციის მიხედვით, აღდგენითი მართლმსაჯულების გამოყენება შესაძლებელია სისხლის სამართალწარმოების ნებისმიერ ეტაპზე. საქართველოში დღეს მოქმედი კანონმდებლობით, აღდგენითი მართლმსაჯულების პრინციპი გათვალისწინებულია განრიდება-მედიაციის პროცესში, თუმცა პროცესის მარეგულირებელ ნორმატიულ ჩარჩოს გააჩნია გარკვეული ხარვეზები, რომლებიც აბრკოლებს აღდგენითი მართლმსაჯულების სრულყოფილ დანერგვას. კერძოდ: განრიდების პროცესის დაწყებაზე ან/და მედიაციაში მონაწილეობაზე დაზარალებულის მხრიდან უარის შემთხვევაში, მედიატორები წყვეტენ მასთან კომუნიკაციას. იმ შემთხვევაში, თუ დაზარალებულმა ამის შემდგომ აზრი შეიცვალა და პროცესში ჩართვის სურვილი გამოხატა, არსებული რეგულაცია არ ითვალისწინებს შესაბამის პროცედურებს. ასევე, მედიატორების მიერ არ ხორციელდება განრიდება-მედიაციის პროცესში დაზარალებულთა შესაბამის მხარდამჭერ პროგრამებზე გადამისამართება.
განრიდება-მედიაციის პროცესში სერვისებისა და მოხალისეობრივი ღონისძიებების ნაკლებობა – ბენეფიციართათვის დანერგილი აქტივობები, რომლებიც ძირითადად მოიცავს ფსიქო-სოციალურ და თერაპიულ მომსახურებას, სპორტულ-კულტურულ-შემეცნებით და საგანმანათლებლო ღონისძიებებს, რომლებიც მიმართულია პროფორიენტაციის ხელშეწყობასა და სოციალური პასუხისმგებლობის განვითარებაზე (მოხალისეობრივი საქმიანობა), არ არის თანაბრად ხელმისაწვდომი ქვეყნის მასშტაბით.
გარდა ამისა, იმ რეგიონებში, სადაც ასევე არ არის ხელმისაწვდომი სოციალური მუშაკი, მათ ცვლიან პრობაციის ოფიცრები, რომლებიც ბენეფიციარებს ვერ აწვდიან სარეაბილიტაციო პროგრამებს. მათი მომსახურება მოიცავს მხოლოდ ბენეფიციარების ჩართვას მარტივ საგანმანათლებლო აქტივობებში (ლიტერატურის გაცნობა) და კონსულტაციებს სხვადასხვა საკითხებში (სამართლებრივი, მომავლის დაგეგმარება და სხვ).
გამოწვევას წარმოადგენს ბენეფიციარებისთვის პროფესიულ განათლებაზე ხელმისაწვდომობა. სააგენტოს პასუხისმგებელი პირების განმარტებით, 2021-2024 წლებში პროგრამაში ჩართვის მიზნით გაიგზავნა 184 ბენეფიციარის მონაცემი, მათ შორის, 10 განრიდებულის. სააგენტოს, 2021-2022 წლებში მემორანდუმის ფარგლებში, რომელიც გაფორმებულია საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სსიპ ─ მსჯავრდებულთა პროფესიული მომზადებისა და გადამზადების ცენტრს, სსიპ ─ დანაშაულის პრევენციის, არასაპატიმრო სასჯელთა აღსრულებისა და პრობაციის ეროვნული სააგენტოსა და სსიპ ─ დასაქმების ხელშეწყობის სახელმწიფო სააგენტოს შორის, სერვისით სარგებლობის შესახებ ინფორმაცია, მხოლოდ 5 ბენეფიციარზე აქვს (აქედან, 2 ─ პირობითი მსჯავრდებული, 3 ─ ყოფილი პატიმარი).
მათივე განმარტებით, მემორანდუმით გათვალისწინებული ვალდებულებების შეუსრულებლობა ძირითადად განპირობებულია იმ გარემოებით, რომ თუ კოლეჯის მიერ შეთავაზებული შესაბამისი პროგრამა ვერ გაივლის აკრედიტაციას ან ვერ ხერხდება საკმარისი რაოდენობით ჯგუფების დაკომპლექტება, ბენეფიციარებს შესაბამისი პროგრამა არ მიეწოდებათ.
ბენეფიციართათვის სერვისების მიწოდების საინფორმაციო ბაზის მიხედვით 2021-2024 წლებში პროფესიული განათლების პროგრამაში ჩართული იყო მხოლოდ 10 ბენეფიციარი რომლებზეც პროგრამის დასრულების დამადასტურებელი დოკუმენტები ვერ იქნა წარმოდგენილი. ამასთან ერთად, წარმოდგენილი ინფორმაციით ვერ დგინდება, რომელ სპეციალობებში გადამზადდნენ ხსენებული პირები”,_ წერია სახელმწიფო აუდიტის ანგარიშში.
რაც შეეხება რეკომენდაციებს,
საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს და სსიპ ─ დანაშაულის პრევენციის, არასაპატიმრო სასჯელთა აღსრულებისა და პრობაციის ეროვნულ სააგენტოს
რეკომენდაცია N1:
განრიდება-მედიაციის პროცესის მართვის გაუმჯობესების მიზნით, მნიშვნელოვანია შემუშავდეს პოლიტიკის დოკუმენტი, სადაც დეტალურად გაიწერება აქტივობები შესაბამისი ვადებით და შეფასების ინდიკატორებით, რაც სააგენტოს საშუალებას მისცემს, ჩაატაროს აქტივობების განხორციელების პერიოდული მონიტორინგი.
სსიპ ─ დანაშაულის პრევენციის, არასაპატიმრო სასჯელთა აღსრულებისა და პრობაციის ეროვნულ სააგენტოს
რეკომენდაცია N2:
განრიდებისა და მედიაციის პროგრამის ეფექტიანი და კოორდინირებული იმპლემენტაციის მიზნით, მნიშვნელოვანია დაინერგოს საქმისწარმოების ელექტრონული სისტემა, რომელიც უზრუნველყოფს პროცესში ჩართული ყველა უწყების მონაცემთა კონსოლიდაციას, კონფიდენციალურობის მაქსიმალურ დაცვასა და მიღებული ინფორმაციის ანალიტიკურ დამუშავებას. აღნიშნული ხელს შეუწყობს პროცესების მართვისა და მონიტორინგის გაუმჯობესებას.
საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს და სსიპ ─ დანაშაულის პრევენციის, არასაპატიმრო სასჯელთა აღსრულებისა და პრობაციის ეროვნულ სააგენტოს
რეკომენდაცია N3:
იმ მიზნით, რომ გაიზარდოს განრიდების პროცესში მედიაციით დასრულებული საქმეების რაოდენობა, მნიშვნელოვანია: სააგენტომ, იუსტიციის სამინისტროსთან და პროკურატურასთან ერთობლივი კოორდინირებული მუშაობით, შეიმუშაოს და დანერგოს შესაბამისი მექანიზმი, რომელიც უზრუნველყოფს მედიატორის ვალდებულებას, შეინარჩუნოს პერიოდული კომუნიკაცია დაზარალებულთან. ამასთანავე, გაიზარდოს დაზარალებულთა ინფორმირებულობა მათთვის ხელმისაწვდომი მხარდამჭერი სერვისების შესახებ, რაც ხელს შეუწყობს დანაშაულის მსხვერპლთა საჭიროებების გათვალისწინებას და მათ შერიგების პროცესში ჩართულობას.
სსიპ ─ დანაშაულის პრევენციის, არასაპატიმრო სასჯელთა აღსრულებისა და პრობაციის ეროვნულ სააგენტოს
რეკომენდაცია N4:
სერვისების მრავალფეროვნებისა და ფსიქო-სოციალური სარეაბილიტაციო პროგრამების თანაბარი ხელმისაწვდომობისთვის, მიზანშეწონილია:
• სერვისებზე გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობის გაზრდის მიზნით, უზრუნველყოს კვალიფიციური ადამიანური რესურსის მოზიდვა და არსებული რესურსის მოტივაციის ამაღლება;
• იუსტიციის სამინისტროსთან კოორდინაციით, კერძო/საჯარო პარტნიორობის ფარგლებში გაიზარდოს მოხალისეობრივი აქტივობების რაოდენობა/მრავალფეროვნება;
• გაფართოვდეს პროფესიულ განათლებაზე ხელმისაწვდომობა, რაც ხელს შეუწყობს ასევე ბენეფიციართა რესოციალიზაცია-რეაბილიტაციის პროცესს და საზოგადეობაში სრულფასოვან ინტეგრაციას.
