ელექტროენერგიის გენერაციის ახალი ეპოქა საქართველოში — რა გველის 2035 წლამდე?

პასუხებს კითხვებზე ენერგოსექტორში არსებული დინამიკისა და პროგნოზების შესახებ GREDA-სა და Galt & Taggart-ის ერთობლივ ანგარიშში ვეცდებით მოვიძიოთ

საქართველო ელექტროენერგიის განვითარების გზაზე გარდამტეხ ეტაპს უახლოვდება. 2025 წლის გაზაფხულზე გამოქვეყნებულმა GREDA-სა და Galt & Taggart-ის ერთობლივმა ანგარიშმა, რომელიც ქვეყნის ენერგეტიკულ სისტემას აფასებს, ცხადად აჩვენა: ათწლეულის წინ დასახული მოლოდინების მიუხედავად, საქართველო ჯერ კიდევ ენერგეტიკულ გარდამავალ პერიოდში იმყოფება, სადაც ძველი რესურსები აღარ ჰყოფნის, ახალი კი ჯერ ბოლომდე არ ამუშავებულა.

საქართველო კვლავაც რჩება იმ ქვეყნებს შორის, სადაც ჰიდროენერგია ელექტროენერგიის გენერაციის უმსხვილესი წყაროა — 2024 წლის მონაცემებით, გენერაციის 70%-ზე მეტი სწორედ ჰიდროსადგურებზე მოდის. თუმცა, სეზონური არასტაბილურობა – ზამთრის დეფიციტი და ზაფხულის სიჭარბე – ქვეყანას იმპორტზე დამოკიდებულს ხდის. მაშინ, როცა წელიწადის ერთი ნაწილი ენერგიის შესყიდვას მოითხოვს, მეორე – ექსპორტის პოტენციალს ქმნის, რომლის რეალიზებას ინფრასტრუქტურული შეზღუდვები აფერხებს.

ახალი ენერგეტიკული ობიექტების განვითარება შეფერხდა მას შემდეგ, რაც 2017 წლიდან შეწყდა PPA (Power Purchase Agreement) მექანიზმის გაცემა. ამას დაემატა მოსახლეობის მზარდი პროტესტი, ბიუროკრატიული დაბრკოლებები და რეგიონულ ბაზრებზე (მათ შორის, თურქეთში) ფასების ვარდნა. შედეგად, ბოლო წლებში ახალი ელექტროსადგურების მშენებლობის ტემპი მნიშვნელოვნად შემცირდა. თუმცა, მდგომარეობის გამოსასწორებლად საქართველოს მთავრობამ დაიწყო ახალი მექანიზმის – CFD (Contracts for Difference) – დანერგვა და უკვე გამართა ორი აუქციონი ჯამურად 1.1 გვტ-ის სიმძლავრეზე.

ანგარიშის მიხედვით, საქართველოს ენერგოსისტემა მზადდება მომდევნო ათწლეულში სიმძლავრის თითქმის გაორმაგებისთვის. თუ 2024 წლისათვის დადგმული სიმძლავრე 4.7 გვტ-ს შეადგენს, 2035 წლისთვის ეს მაჩვენებელი შეიძლება 9.0 გვტ-ს მიუახლოვდეს. Galt & Taggart-ის საბაზისო პროგნოზის მიხედვით, ახალი გენერაციის 4.3 გვტ-დან 1.4 გვტ ჰესებზე, 1.5 გვტ ქარის სადგურებზე, 1.0 გვტ მზის სადგურებზე და 0.4 გვტ თბოსადგურებზე მოვა. ამ პროექტებისთვის საჭირო სულ მცირე $6 მილიარდიანი ინვესტიციაა საჭირო.

საქართველოს ელექტროენერგიის ექსპორტი კვლავ მიმართულია ძირითადად თურქეთისკენ, სადაც ფასები მომგებიანი რჩება. 2022-2023 წლებში რეკორდული ექსპორტი სწორედ გაზრდილი თბოგენერაციის და თურქეთის ბაზრის პირობების წყალობით მოხდა. თუმცა, ანგარიშის ავტორები ხაზგასმით აღნიშნავენ, რომ საექსპორტო პოტენციალის სრულად ასათვისებლად აუცილებელია ახალი გადამცემი ინფრასტრუქტურის გაშენება, განსაკუთრებით თურქეთის მიმართულებით, სადაც ამჟამინდელი გამტარუნარიანობა არ არის საკმარისი.

დოკუმენტი დეტალურად აფასებს მეზობელი სახელმწიფოების – თურქეთის, აზერბაიჯანის, სომხეთისა და რუსეთის – ენერგეტიკულ პროფილსაც. თურქეთი, როგორც მაღალი მოხმარების მქონე ქვეყანა, საქართველოსთვის ყველაზე პერსპექტიულ ბაზრად რჩება. ამავდროულად, რუსეთთან და აზერბაიჯანთან დაგეგმილია ახალი ხაზების მშენებლობა, თუმცა მათი დასრულება 2028-2030 წლებამდე გადავადდება.

ანგარიში ორ შესაძლო სცენარს ხატავს: ოპტიმისტური პროგნოზით, თუ ყველა პროექტი განხორციელდა და საინვესტიციო გარემო სტაბილურად განვითარდა, საქართველომ შეიძლება 2035 წლისთვის სუფთა ენერგიის წმინდა ექსპორტიორი ქვეყნის სტატუსი მოიპოვოს. თუმცა, პესიმისტურ სცენარში, თუ დაგეგმილი პროექტები შეფერხდა ან ჩავარდა, ქვეყანა კვლავ იმპორტზე დამოკიდებული დარჩება, რაც პირდაპირ დააზიანებს ენერგოუსაფრთხოებას და ენერგეტიკულ სუვერენიტეტს.

გენერაციის ზრდასთან ერთად, არანაკლებ მნიშვნელოვანია სადისტრიბუციო და გადამცემ ინფრასტრუქტურაში მინიმუმ $2.5 მილიარდის ინვესტიციის მოძიება – მხოლოდ ამ გზით იქნება შესაძლებელი ელექტროენერგიის სრული შიდა და გარე მიმოცვლის უზრუნველყოფა.

2035 წლამდე საქართველოს ენერგოსექტორს წინ რთული, მაგრამ მნიშვნელოვანი გზა ელის. გადაწყვეტილებები, რომლებიც დღეს მიიღება — ინვესტიციების სტიმულირება, ინფრასტრუქტურის გაძლიერება, რეგულაციების გამჭვირვალობა და ადგილობრივ საზოგადოებებთან ჩართული დიალოგი — განსაზღვრავს, შეძლებს თუ არა ქვეყანა გარდაიქმნას ენერგეტიკულ ცენტრად შავი ზღვის რეგიონში.

არსებული პროგნოზები აჩვენებს, რომ ენერგეტიკული წინსვლის პოტენციალი რეალურია. განახლებადი რესურსების ფართო სპექტრი, გეოგრაფიული მდებარეობა და მზარდი საექსპორტო მოთხოვნა იმ მყარ საფუძველს ქმნის, რაზეც სტრატეგიული გეგმების წარმატება უნდა აშენდეს. თუმცა, ეს შესაძლებლობები თავისით არ რეალიზდება — ინერცია, დაგვიანებული პროექტები ან არასაკმარისი მხარდაჭერა ამ პოტენციალს ადვილად აქცევს დაკარგულ შანსად.

დღეს ენერგეტიკული გარდატეხა მხოლოდ ტექნიკური ან ეკონომიკური საკითხი არ არის — ის ქვეყნის დამოუკიდებლობის, უსაფრთხოების და გრძელვადიანი განვითარების ნაწილია. საქართველოს სჭირდება არა მხოლოდ ენერგიის წარმოება, არამედ — ენერგიის მართვა სტრატეგიული ხედვით, სიზუსტით და სიმამაცით.

მომავალი ათწლეულის ნაბიჯები ან დასვამს საქართველოს ახალ ენერგეტიკულ რუკაზე, ან დატოვებს იმავე წრეში, საიდანაც გამოსვლის შესაძლებლობაც თავად გავუშვით.