„საუკუნეში ხშირად არ იბადებიან ასეთი მცოდნე, პატრიოტი და თავმდაბალი ისტორიკოსი მამულიშვილები. ფუტკარი რა არის? მისი შრომა რას ან ვის შეედრება? სანდო და უალტერნატივო მცველია ოზურგეთის ისტორიულ მუზეუმში“, _ ასე ხშირად საუბრობენ ოზურგეთის საზოგადოების წარმომადგენლები, ისტორიული მუზეუმის მეცნიერ-თანამშრომელზე, მანანა ლომაძე. ქალბატონი მანანა 75 წლისაა და სურს, მუზეუმში თავდადებული შრომის ნახევარსაუკუნოვან თარიღთან ისე მივიდეს, როგორც თავად ამბობს და სჩვევია: „არც აჩქარდეს და არც ძიება შეანელოს“.
„როგორც კორონაგადატანილს შეეფერება, მართლა კარგად ვარ. მშვიდად ვიყავი, ვიმოქმედე ისტორიკოსის პუნქტუალობით, ადამიანური სიმშვიდით, ექიმის მითითებით და კი წავიდა თავის გზაზე ეს კორონა. ისე კი მინდა, გზაც არ ჰქონდეს, არც არავინ შეეყაროს და არც არვინ შემოეყაროს“, _ ხუმრობასაც არ ივიწყებს ჩვენთან საუბარში და ასაკზე ბევრად ახალგაზრდული იერით და აზროვნებით, მშვიდად პასუხობს დასმულ კითხვებს.
საუბარშიც ისეთივე დინჯია, როგორც ფონდების მცველის ხასიათს შეეფერება, როგორსაც იცნობენ…
გვიამბობს, რომ პროფესიით ისტორიკოსია, 44 წლის წინ მივიდა ოზურგეთის ისტორიულ მუზეუმში და მას შემდეგ, მუზეუმის ფონდების შევსება და მისი დაცვა ქალბატონ მანანას სასიცოცხლო საქმედ იქცა.
_ სიყვარულით უნდა გავიხსენო მაშინდელი დირექტორი, ენვერ გოგუაძე. ისე მოწიწებით შემხვდა და მიმიღო, მე თავად მეუხერხულა. 1976 წელი იყო. მან დამაკვალიანა და დამაყენა გზაზე. ჩემი სამსახურებრივი მოვალეობა იმთავითვე იყო: აღრიცხვა, დაცვა, შენახვა, პოლულარიზაცია. ამ საქმის კეთებას მართლაც თავდავიწყებით შევუდექი, _ გვიამბობს ქალბატონი მანანა.
ვიდრე მისი ბიოგრაფიის უმნიშვნელოვანეს პერიოდებს გავიხსენებთ, ურჩევნია, გვიამბოს, ახლა რაზე მუშაობს.
_ ვმუშაობ წიგნზე _ „ეკატერინე გურიელის მარტვილობა“. მინდა, ბროშურა გამოვცე. პატარა ფორმატით. ყველამ რომ წაიკითხოს. ასევე, მინდა გამოვცე „ქართველების ახალი დიდგორი ნასაკირალთან“. ყველაზე საშური საქმე კი ჩემთვის არის: „უკანასკნელ გურიელთა გაბნეული საფლავები“. ასეთი ბროშურის გამოცემასაც ვაპირებ. გიორგი გურიელის ერთი შტოს წარმომადგენლები ჯუმათში არიან დასაფლავებული. ძირითადი საძვალე და ძვალთშესალაგი კი იყო შემოქმედის მონასტერი. ზოგიც გაბნეულია და ალბათ, ვერასდროს ვნახავთ. მამია მეხუთე გურიელს ხუთი შვილი ჰყავდა და ახლა ამათ, უკანასკნელ გურიელთა საფლავებს ვუტრიალებ. მინდა, ყველა მოვძებნო, რასაც შევძლებ. ყოველი სამუშაო დღე კი იმით იწყება, რომ ჩემს „პუსას“ ვუვლი, შემდეგ მივდივარ სამსახურში. ყოველი კვირის ბოლოს კი ჩემს თავს ვეკითხები, გავაკეთე თუ არა, რაც შეიძლებოდა უფრო მეტი? კმაყოფილი არასდროს ვარ, როგორც ძიებით, ისე _ შედეგით, _ გვესაუბრება ჩვეული სიმშვიდით და იხსენებს, როგორ შეიქმნა მისი იდეით და პროექტით, დვაბზუს ეთნოგრაფიული მუზეუმი _ ოზურგეთის ისტორიული მუზეუმის ფილიალი. როგორ მოიძია ზუსტი ინფორმაცია დაკარგული დღესასწაულის „ალეგრობის“ შესახებ, მერე კი საგეოგრაფიო სახელ „ოზურგეთს“ უკირკიტა და ზუსტად მიაკვლია „ორ ზურგს შორის მოფარებულ მშობლიურ ოზურგეთს“.
ახლა? _ ახლა ქალაქ ოზურგეთის უბნების სახელების ტოპონიმიკას უტრიალებს… ბევრი სახელი მისი დაზუსტებულია: ბასრა, ზვანი, საპარასკევო… „სპირტი უბანი“ დარჩა კარგად გამოსაკვლევი და ამბობს, „მალე გავა ბლოში“, რადგან აქტიურად დაეხმარა მასალა, რომელიც მოაპოვებინა ოზურგეთელმა ნანა ღლონტმა.
მუშაობაში განსაკუთრებული თანადგომისა და მასწავლებლობისთვის კი პროფესორ იური სიხარულიძეს უმადლის.
_ ქუჩების ისტორიული სახელების მოძიება და გაკეთება მისგან მაქვს დავალებული. ორი რამ მაინტერესებდა. 1905 წლის ქუჩაზე რომ ვცხოვრობდი _ რატომ ერქვა აქაურ უბნებს „ლაშე“ და „გაკირული“. ვიძიე და კირის და მომლაშო წყლის არსებობასთან მივედი. იური სიხარულიძემ გამიკეთა შრომები. მშვიდად, წყნარად, დროის დაუკარგავად მივყვები საქმეს. აჩქარება არ მიყვარს. ახლა, პანდემიის დროსაც მშვიდად უნდა ვიყოთ და ვაკეთოთ საქმე. სიმშვიდე უმთავრესია, _ გვეუბნება ქალბატონი მანანა და ყოველი ჟესტით წიგნებისა თუ სხვადასხვა ფორმატის ბროშურებისა და ნამუშევრებისკენ იხრება.
მანანა ლომაძის ოზურგეთის ისტორიულ მუზეუმში მუშაობის შთამბეჭდავი მუშაობის პერიოდი მაინც 1990 წლიდან იწყება, როცა შეიქმნა არქეოლოგიის შტატიანი განყოფილება. მანამდეც ეს განყოფილება ებარა, შტატის გარეშე. ამის შემდეგ კი, 2017 წლამდე, 17 წლის განმავლობაში, მუზეუმის ფონდები მისი ინიციატივით, თავდადებული შრომითა და ძიებით, განსაკუთრებით შეივსო და გამდიდრდა. მაგალითად: ბრინჯაოს ცულების კოლექცია ლაითურელ კამო ვარდანიანთან მოიძია. გრიგოლეთიდან, გიორგი კალანდარიშვილმა გადასცა ბრინჯაოს ნივთების კოლექცია. მისი უდიდესი დამსახურებაა „ლაითურის განძად“ წოდებული კოლექციის მუზეუმისთვის გადაცემა.
2007 წლიდან მანანა ლომაძე უკვე მუზეუმის ფონდების მთავარი მცველია, რასაც დღემდე რუდუნებით ასრულებს. იკვლევს გურიის სხვადასხვა ხანის ძეგლებს, რომელიც შემდეგ სამეცნიერო კონფერენციებზე წარმატებით გამოაქვს.
მანანა ლომაძე თავისი საქმის დიდოსტატია თავისი შეუპოვრობით, თუნდაც ისტორიული თარიღების სიღრმისეული ცოდნით. ძველთაძველ ძეგლებსაც კი არ ეპუება და ისე ზუსტად ახერხებს მათ შესწავლას და მერე სამეცნიერო ნაშრომად ქცევას, აკადემიურ სამეცნიერო სიმპოზიუმებზეც აღფრთოვანებით უსმენენ. ასეთი იყო, მაგალითად, საქართველო-ბრიტანეთის მეცნიერთა თავყრილობები.
2008 წელს განსაკუთრებული მოწონება დაიმსახურა მისმა მოხსენებამ: „გურიის ქვის ხანის ძეგლები“. 2009 წელს კი ოზურგეთში, პირველ საერთაშორისო კონფერენციაზე გამოვიდა მოხსენებით: „ვაშნარი-სპონიეთი-გვიან ანტიკური-ადრე შუა საუკუნეების ხანის ციხექალაქი და სატაძრო-სამონასტრო კომპლექსი“.
მისი თავდადებული შრომის ზენიტი იყო, 2000 წელს ურთიერთობის დამყარება ქართული წარმომავლობის ამერიკელ მკვლევართან, რიჩარდ-ალექსის გოგოხია-ჯორჯიანთან. ამერიკელი მეცნიერი გურიას ამ წელს ეწვია, მისი ბაბუის ალექსი გოგოხია-ჯორჯიანის ანდერძის აღსასრულებლად, რათა გურულ მოჯირითეებზე დაეწერა წიგნი.
ამერიკელი მეცნიერი ქალბატონი მანანას ოჯახში ცხოვრობდა. აქ გაჩნდა იდეა თანამკვლევარობისა, რაზეც დაეთანხმა ამერიკელ მკვლევარს და ძიებაში ჩაერთო.
მანანა ლომაძე, როგორც მკვლევარი, 12 წლის მანძილზე აწვდიდა მას ამერიკაში გურულ მოჯირითეთა უცნობ ისტორიებს. რიჩარდ ჯორჯიანი მადლიერებით სავსე წერილებს უგზავნიდა ქალბატონ მანანას. ახლა ეს საოჯახო არქივში ინახება: „მინდა გამოვხატო ჩემი პატივისცემა და მადლობა გადაგიხადო დაუღალავი შრომისთვის, გურული დოკუმენტაციის შეგროვებისთვის, რამაც ხელი შემიწყო წიგნის წერაში: „გურული და ქართველი მოჯირითეები ამერიკის ველურ დასავლეთ შოუში“. თქვენი მზრუნველობის და თანამშრომლობის გარეშე, ეს ფაქტები ვერ გამოაშკარავდებოდა!“.
დიახ, გურული მოჯირითეების ამერიკული ისტორიის მოპოვებასა და გამომზეურებაში მანანა ლომაძის ლომის წვლილია!
თავდადებული შრომის, საქმის სიყვარულის იშვიათი გამოვლინების, უსაზღვროდ მდიდარი პიროვნული თვისებების გამო ხდებოდა და ხდება, რომ მანანა ლომაძეს აღფრთოვანებულ სიტყვებს უძღვნიდნენ და უძღვნიან მეცნიერები, საზოგადო მოღვაწეები (მათ შორის: გურამ ქართველიშვილი, იური სიხარულიძე, ქეთევან გოდერძიშვილი და სხვები): „ქართული კულტურის დაუცხრომელი მცველი და ენერგიული ქალბატონი“, „გულისხმიერი მოწაფე“, „ღირსეული მეცნიერი“, „ეს არის ქალბატონი ლომის წილით, ფონდების დაცვასა და მუზეუმის ისტორიის შექმნაში“…
სამუზეუმო საქმიანობაში შეტანილი წვლილისთვის მანანა ლომაძეს არ დაკლებია საქართველოს კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტროსგან მადლობის სიგელი თუ ფასიანი საჩუქარი. მისთვის ყველაზე დიდი საჩუქარი კი, როგორც თავად ამბობს, ოზურგეთის, გურიის ისტორიული წარსულის სიღრმეებისა და აქამდე აღმოუჩენელ საიდუმლოებებში კირკიმალია, რის გარეშეც სიცოცხლის წუთიც ვერ წარმოუდგენია.
საოცრად პუნქტუალურია. როცა ჩვენს რედაქციას სტუმრობს და მორიგი სტატია მოაქვს, გვერდით დაგიჯდება. სანამ კარგად არ წაიკითხავს რამდენჯერმე, არ წავა. მერე კი ტელეფონით შეგვეხმიანება, გვკითხავს, როგორ არის საქმე ტექსტში, სადმე ზედმეტად წერტილი და მძიმე ხომ არ „გაიქცა“, რომ სადმე აზრი არ შეიცვალოს…
„გურია ნიუსი“ კვლავ დაუღალავ სამეცნიერო მუშაობას უსურვებს ჩვენთვის ასე სასურველ რესპონდენტსა და საყვარელ მეცნიერ ქალბატონს.
