“დიდთოვლობას, რომელიც ახლა გურიაშია, შეგვიძლია კატასტროფა ვუწოდოთ, იმიტომ რომ ზიანი მაღალია”,_ ამის შესახებ “გურია ნიუსს” კლიმატის ცვლილების და გარემოს საკითხების მკვლევარმა მარიამ დევიძემ განუცხადა.
როგორც ის ამბობს, გურიის რეგიონში 2023 წლის სექტემბერში მომხდარმა მეწყერმა დიდი ზიანი მიაყენა ლანჩხუთისა და ოზურგეთის მუნიციპალიტეტებს. ჯერ კიდევ მაშინ გამოჩნდა, რომ არც მუნიციპალიტეტი და არც ცენტრალური ხელისუფლება მზად არ იყო ტექნიკურად მსგავსი სახის სტიქიებთან გასამკლავებლად, ვითარება სამწუხაროდ, დღესაც არ შეცვლილა.
კლიმატის ცვლილებით გამოწვეული პროცესები კი არა მარტო გურიაზე, არამედ მთელ ქვეყანაზე აისახება.
“კლიმატის ცვლილება ერთ-ერთი მთავარი გამომწვევია იმის, რაც დღეს ჩვენს ქვეყანაში ხდება. დიდი ხანია პროგნოზირებულია, მაგალითად, ის რომ დასავლეთ საქართველოში მოიმატებს ნალექის ოდენობა, მდინარეები ადიდდება, მეწყრული პროცესები გააქტიურდება. პროგნოზები გვაქვს, მაგრამ იმისთვის, რომ ამ ყველაფრის ზემოქმედების რისკები იყოს შემცირებული, საჭიროა მომზადება, როგორც ადგილობრივი მოსახლეობის, ასევე სხვადასხვა უწყებების, რომლებიც ამ პრობლემების მოგვარებაში არიან ჩართულები.
2023 წლის მეწყერმა ძალიან დიდი ზეგავლენა მოახდინა ოზურგეთის და ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტებზე. გამოჩნდა, რომ სახელმწიფო არ იყო მზად. დიდთოვლობას, რომელიც ახლა გურიაშია, შეგვიძლია კატასტროფა ვუწოდოთ, იმიტომ რომ ზიანი მაღალია”,_ გვითხრა მარიამ დევიძემ.
მარიამ დევიძის თქმით, თოვლის დნობასთან ერთად გააქტიურდება მეწყრული პროცესებიც, ამიტომ მნიშვნელოვანია 2023 წელს მიღებული გამოცდილების გათვალისწინება.
“თოვლი დნობას რომ დაიწყებს, მეწყრული პროცესებიც გააქტიურდება და მნიშვნელოვანია, ზომების მიღება ზიანის შესამცირებლად”,_ ამბობს მკვლევარი და აღნიშნავს, რომ მნიშვნელოვანია მაღალი რისკის შემცველი უბნებიდან მოსახლეობის უსაფრთხო ადგილას გადაყვანა.
“მე როგორც გავიგე, რამდენიმე სახლი, რომლებიც ახლა დიდთოვლობის დროს დაინგრა, იმ ადამიანებს ეკუთვნით, ვინც იმ მეწყრის შემდეგ გაასახლეს. ის ადამიანები რომ არ გასახლებულიყვნენ, ახლა უფრო საშიში მოცემულობა იქნებოდა. უფრო მეტი ადამიანი იქნებოდა დაუცველი. ამიტომ მნიშვნელოვანია, რომ დროულად მოხდეს ადამიანების მდგრად ადგილას გადაყვანა. ამისთვის კი საჭიროა შეფასება, დახარისხება, შემდეგ ბიუჯეტის დაგეგმვა და უწყებების პასუხისმგებლობების, თუმცა, 2023 წელს მომხდარი სტიქიის დროს ზარალის სათანადოდ აღწერა არ მომხდარა, მოხდა დასურათება, ეს საკმარისი არ არის”,_ ამბობს მარიამ დევიძე.
ინფორმაციისთვის, 2023 წლის ბოლოს, მარიამ დევიძე გურიის რეგიონში სტიქიის შედეგად დაზარალებული ადგილების გამოსაკვლევად ჩავიდა.
კვლევა ჩატარდა “ქალები საერთო მომავლისთვის – საქართველოს” მიერ, საერთაშორისო ოფისის ეკოფემინისტური ფონდის ფინანსური მხარდაჭერით. პუბლიკაციაში გამოთქმული მოსაზრებები უკუთვნის ავტორს/”ქალები საერთო მომავლისთვის – საქართველოს” და შესაძლოა, არ წარმოადგენდეს ორგანიზაცია “ქალები საერთო მომავლისთვის” საერთაშორისო ოფისის ოფიციალურ პოზიციას.
როგორც კვლევაში ვკითხულობთ, ლანჩხუთისა და ოზურგეთის სოფლებში მომხდარმა მეწყერმა 2023 წლის სექტემბერში 800-ზე მეტი ოჯახი განსახლების წინაშე დააყენა და სამი ადამიანის სიცოცხლე შეიწირა. სოფლებში დარჩენილ მოსახლეობას კი დღემდე გართულებული აქვს წვდომა სოციალურ სერვისებზე და თავიანთ უსაფრთხოებას ეჭვქვეშ აყენებენ. მეწყრისა და წყალდიდობის მიერ მოსახლეობაზე მიყენებული ზიანი სრულყოფილად დღემდე არ შეფასებულა.
“ეკომიგრანტი ოჯახებისთვის ბინის შესაძენად მაქსიმალური ლიმიტი 30 ათასი ლარია, ხოლო აჭარის ა/რ-ის შემთხვევაში 40 ათასი. თუ ოჯახს არაფერი გააჩნია საკუთრებაში, მათთვის ლიმიტი 50 ათასია. აღსანიშნავია, რომ გურიის კატასტროფის შედეგად დაზარალებული ოჯახებისთვის სახელმწიფომ დახმარების ნაცვლად გამოიყენა კომპენსაციის მიდგომა. ეს თავისთავად გულისხმობს მიყენებული ზიანის შეფასებას და მისი შესაბამისი ანაზღაურების გამოყოფას, თუმცა ზიანის შეფასება არ მომხდარა. ეს შეიძლება იყოს სწორედ ბრიკოლაჟის მაგალითი, სახელმწიფომ არსებული რესურსების და კონტექსტის გათვალისწინებით, ეს გამოსავალი მოძებნა ამ სიტუაციაში. საინტერესოა, ამ მიდგომის სამართლიანობა და თუ როგორ გაგრძელდება ეს პრაქტიკა, ანუ სხვა შემთხვევებში რა მიდგომა იქნება გამოყენებული და როგორ მიებმება ეს სახელმწიფო პოლიტიკას.
ქალების თქმით, გამოყოფილი კომპენსაციის ფარგლებში ძალიან რთულია ღირსეული საცხოვრებლის მოძიება. იმის გათვალისწინებით, როდესაც ბავშვები გყავს და მათთვისაც სათანადო პირობების უზრუნველყოფაა საჭირო, აუცილებელია კომპენსაციის რაოდენობა გადაიხედოს. ამას ემატება ინფლაცია და საცხოვრებელ სახლებზე ფასის ზრდა, რის გამოც სამინისტრო პერიოდულად ამ თანხის გადახედვას ისედაც უნდა ახორციელებდეს.
დასახელდა შემთხვევებიც, რომ სახელმწიფოს მიერ შეძენილი სახლი გაყიდა ოჯახმა და დაბრუნდა დაზიანებულ სახლში. ან გადაცემულ სახლში მხოლოდ ახალგაზრდები ცხოვრობენ და მოხუცები ისევ მეწყერდაზიანებულ სახლში ცხოვრობენ. ასეთი შემთხვევების აღმოსაფხვრელად, როგორც ჩანს, სახელმწიფო სტრუქტურებს ბერკეტები არ გააჩნიათ. თუმცა, მუნიციპალიტეტის წარმომადგენლისგან ითქვა, რომ თუკი ოჯახი უარს ამბობს ქირით გასვლაზე, ისინი ხელწერილს აწერინებენ მოქალაქეს, რათა პასუხისმგებლობა უსაფრთხოებაზე სრულიად ამ ადამიანზე მოდიოდეს”.
ამას გარდა, კვლევაში აღნიშნულია ისიც, რომ ქალების უმეტესობამ არ იცის, როგორ უნდა მოიქცეს სტიქიის დროს.
“კატასტროფის პროცესების მართვა საკმაოდ რთულია და მოსახლეობაში სათანადო ცოდნისა და დახმარების გარეშე, რთულია მისი გამკლავება. რესპონდენტების თქმით, კატასტროფის დროს კრიტიკულად მნიშვნელოვანია დაზარალებულების დახმარება: საკვებისა და მედიკამენტების მიწოდება, თანაგრძნობა, უსაფრთხო ადგილზე გადაყვანა, სწორი და ეფექტური კომუნიკაცია, ა.შ. გურიის წყალდიდობისა და მეწყერის, ასევე ხახიეთის მიწისძვრის დროს, ქალების თქმით, არავინ იცოდა როგორ ჯობდა მოქცევა, თუმცა რაც მათთვის ნათელი იყო, ყველაზე კრიტიკული და პრიორიტეტული ბავშვებზე ზრუნვა და მათი პანიკის მართვა აღმოჩნდა. აღსანიშნავია ისიც, რომ კატასტროფის დროს ბევრ ოჯახში მხოლოდ ქალი იყო მოხუცებთან და არასრულწლოვან წევრებთან, რაც ზრდიდა შიშისა და დახმარების საჭიროებას”,_ აღნიშნულია კვლევაში.
მარიამ დევიძის თქმით, გარდა ზიანის შეფასებისა, გზების სარეაბილიტაციო სამუშაოებია მნიშვნელოვანი.
“სახელმწიფოს რესურსები მწირია, მაგრამ მნიშვნელოვანია სახელმწიფოს სამართლიანი დამოკიდებულება. შეიძლება ამხელა ზიანი არ ყოფილიყო. ეს უნდა იყოს გაკვეთილი, რომ სხვა მუნიციპალიტეტებში დროულად მოხდეს რეაგირება”,_ ამბობს მარიამ დევიძე და საგანგებო სიტუაციების მართვის გეგმის არსებობის მნიშვნელობაზე საუბრობს.
“ამ პროცცესში კიდევ მნიშვნელოვანია, რომ არსებობდეს საგანგებო სიტუაციების მართვის გეგმა. გურიაში ვნახეთ რომ 5 დღის მერე ჩავიდნენ ცენტრალური უწყებები. აუცილებელია თვითმმართველობას ჰქონდეს გაწერილი როგორ იქცევა მსგავს შემთხვევებში, ჰქონდეს პროტოკოლი და მოქმედებები იყოს გამჭვირვალე”.
_ თქვენი აზრით, როდის უნდა მიმხვდარიყვნენ, რომ უხვად თოვის დროს გურიაში შეიძლებოდა სტიქია დაწყებულიყო?
_ ჰქონდათ ინფორმაცია გარემოს ეროვნული სააგენტოდან და თავიდანვე იყო საჭირო გზების გაწმენდა, ტექნიკის მობილიზება უნდა ყოფილიყო. გასაგებია, რომ არ არის მარტივი პროცესი, როცა ადგილზე არ გაქვს ტექნიკა, და ხშირ შემთხვევაში 2-3 ტრაქტორზეა მუნიციპალიტეტი დამოკიდებული, ამიტომ სისწრაფე და კოორდინაცია არის მნიშვნელოვანი. ეს 2023 წელს მომხდარმა სტიქიამაც ცხადყო. 2023 წლის ბოლოს, როცა კვლევისთვის ჩავედით გურიის რეგიონში ადგილობრივები ამბობდნენ, რომ მაშველები რომ არ ყოფილიყვნენ ძალიან ბევრი ადამიანი ჩავარდებოდა უფრო ცუდ მდგომარეობაში. მაშველებმა დროულად შეძლეს ძალიან ბევრი ადამიანის დახმარება, მაგრამ ბევრთან ფიზიკურად ვერ მივიდნენ, რადგან საკმარისი ტექნიკა არ ჰყავდათ. ხიდები წაღებული იყო და ფიზიკურად ვერ აღწევდნენ. ახლა ძალიან ბევრი მოხალისე წავიდა გურიაში დასახმარებლად. ამიტომ მნიშვნელოვანია გამჭვირვალე იყოს ვინ რას აკეთებს. ინფორმაციის გავრცელებაა მნიშვნელოვანი რას აპირებს სახელმწიფო უწყება და როგორ შეუძლიათ მოხალისეებს დახმარება და ასევე რა ფორმით, რომ ეს მოხალისეებიც აქეთ არ გახდნენ დასახმარებლები.
მარიამ დევიძის თქმითვე, ზიანი, რომელიც სტიქიამ მოსახლეობას მიაყენა, სახელმწიფოს მხრიდან სამართლიანად უნდა ანაზღაურდეს. ასევე მნიშვნელოვანია დეტალური აღწერა.
“აღდგენის ღონისძიებებზე ბევრი საჭიროება იქნება და მონაცემების დათვლაა საჭირო. მაგალითად, 2023 წელს მომხდარი მეწყერის დროს არ ვიცით რამდენი ქალი, ბავშვი, კაცი, შშმ პირი დაზიანდა, რამდენი გასახლდა. ვის რა საჭიროება ჰქონდა, რა მოსავალი გაუნადგურდა, რომ შემდეგ დავთვალოთ 1-მა ღამემ რა ზიანი მოუტანა სახელმწიფოს და თანხებითაც გავიგოთ, რომ ზარალის ანაზღაურება ამდენი უჯდება სახელმწიფოს და ხომ არ სჯობია ეს თანხები ზიანის შესარბილებელ ღონისძიებებში დაიხარჯოს. ამ მონაცემების დაგროვება და გასაჯაროება მნიშვნელოვანია. რა ზიანიც ამ დღეებში დადგა, სამართლიანად უნდა ანაზღაურდეს.
რამდენიმე საკითხს გამოვყოფ: ერთი, რაც მეწყრული პროცესების შემდეგ გახდა ნათელი არის, ის რომ არ მომხდარა ზარალის სულყოფილი შეფასება. როგორც მე ვიცი, იყო დასურათება, რაც არ არის საკმარისი. დასურათება მნიშვნელოვანია, მაგრამ ეს ვერ აღწერს თვისობრივ ზემოქმედებას.
მნიშვნელოვანია ზარალის აღწერასთან ერთად შედგეს სამოქმედო გეგმა, რა არის სასწრაფოდ გასაკეთებელი, რა გაკეთდება ადგილობრივად და რაში იქნება საჭირო სისტემური ჩარევა. მეწყერის შემდეგ გამოჩნდა, რომ ეს არ გაკეთებულა, არადა მნიშვნელოვანია, რომ მოსახლეობა იყოს დაცული”,_ ამბობს კლიმატის ცვლილების და გარემოს საკითხების მკვლევარი მარიამ დევიძე.
ინფორმაციისთვის, გურიაში მოსულმა უხვმა თოვლმა 40-ზე მეტი სახლის სახურავი დააზიანა. სახლის გადმოთოვლის სამუშაოებს 1 ადამიანის სიცოცხლე ემსხვერპლა. სოფელ გულიანში მეწყერი ჩამოწვა. დაზიანდა ელექტროგადამცემი სისტემა. სოფლების ნაწილში გზები ბოლომდე გაწმენდილი ამ დრომდე არაა.
