1909 წელი.
კირილე ჩავლეიშვილის ქვის სვეტებზე წამოსკუპებული წაბლის ოდა-სახლი სოფელ #-ის შუაგულში, ღელის ნაპირას იდგა. სახლს წინ მწვანე ბალახით დაფარული ეზო ჰქონდა, მსხლის და ატმის ხეხილით და თხემლაზე ასული ადესათი. უკან მაღალი წიფლები იზრდებოდა, იმის იქით კი სიმინდის პატარა ყანა იყო გაშენებული. სახლს გვერდით ძველისძველი, მაგრამ ჯერ კიდევ მაგარი ნალია ედგა, მის გვერდით ქუხნა, ქუხნის უკან კი პატარა სამჭედლო.
კირილე ჩავლეიშვილი საშუალო ტანის, ძარღვიანი, ჭაღარა კაცი, დიდი აპრეხილი ულვაშით, საშუალო შეძლების გლეხად ითვლებოდა. რუსეთ-თურქეთის ბოლო ომში ნაომარი, ფელდფებელი, იქიდან ორი გიორგის ჯვრითა და ფეხში დაჭრილი – ,,ომში დაპკოლებული” – დაბრუნდა. ეს ჭრილობა 1877 წლის ოქტომბერში ბათუმის მიმართულებით უძნელესი და სისხლიანი შეტევისას მიიღო. მაშინ მისი ბევრი თანასოფლელი დაიღუპა და დაიჭრა. კირილე ხშირად იხსენებდა, თუ როგორ გამოუცხადა უფროსობამ, რომ მათთვის სულ ექვსი გიორგის ჯვარია გამოყოფილი და შენ თავად აირჩიე, ვის დააჯილდოებო, არადა მის დაქვემდებარებაში თოთხმეტი კაცი იყო. მაშინ შტაბში მყოფმა ქართველმა გენერალმა ჩაულაპარაკა: ,,მაგრად დადექი ბიჭო და ყველასათვის მიიღებ ჯვრებსო”. მართლაც, კირილემ ჯვრები უკლებლივ ყველასთვის მოითხოვა და მიიღო კიდევაც.
კირილე ადრე დაქვრივდა, მეუღლე პოლინა ჭლექისაგან გარდაეცვალა. ქალის მოყვანა, თუმცა კი მსურველი მრავლად იყო, არც კი უფიქრია. ,,ძნელია სახლის მოვლა, ბაღნების გაზრდა, ყოლიფერი მარტუაი ერ კაცს რომ დააწობა”, ამბობდნენ მეზობლები. კირილეს ბიჭები შალვა და ვასილა რომ წამოიზარდნენ და ,,გამოისკვინჩენ”, უფლება-მოვალეობები მათზეც გადანაწილდა. ამასთან ერთად კირილემ მჭედლის ხელობა შეასწავლა შვილებს, მომავლიზა გამოგადგებათო.
ჩავლეიშვილი ავტორიტეტით სარგებლობდა სოფელში, ხშირად სადავო საკითხებში მედიატორის როლსაც ასრულებდა. ის ლოიალურად იყო განწყობილი იმ რევოლუციური მოძრაობისადმი რომელიც მთელ საქართველოს, განსაკუთრებით კი, გურიას რომ მოედო. რევოლუციის დამარცხების შემდეგ მთავრობასთან დაპირისპირებული და ფირალად გავარდნილი თანასოფლელებიც შეუფარებია. მიუხედავად ამისა, კირილე პოლიტიკური საქმიანობიდან განზე იდგა და საკუთარი შვილებსაც შეძლებისდაგვარად არიდებდა თავზე დამტყდარ პოლიტიკურ ქარტეხილებს. პირველი რევოლუციის დროს შალვა თხუთმეტის, ვასილა კი ცამეტი წლის იყო. მაშინ ოზურგეთის მაზრაში ჩამოყალიბებულმა გლეხთა პირველმა კომიტეტმა მათი წლოვანების ბიჭებს მასიურად დაურიგა იარაღი. თუ გავითვალისწინებთ გურულების დამოკიდებულებას იარაღისადმი, ადვილი წარმოსადგენია, თუ რა ამბები ტრიალებდა იმდროინდელ გურიაში. შეიარაღებული მოზარდები აქეთ-იქით გახელებულები ისროდნენ და გაფაციცებით ეძებდნენ რევოლუციის მტრებს.
იმ დღეს ჩავლეიშვილების ოდის ეზოში მეზობლების და ნათესავ-ახლობლების თავყრილობა იყო. ისმოდა ხმამაღალი შეძახილები, ლაპარაკი.
-გაგიგია ამფერი ამბავი? ყაზახებს ისთე გუულახავთ მაი ბაღნები რომე ძვალი ცაკე აქთ და რბილი ცაკე!
-ა, ბატონო, მიეხასიათა რუსებს და ბიჭეფს სიგძე სიგანეთ მუუქციეს!
სოფლელების აღშფოთება რამდენიმე დღით ადრე ბათუმში მომხდარ ინციდენტს მოჰყვა. კირილეს საპორტო ქალაქში სურსათის პატარა მაღაზიის გახსნა სურდა. ამ საქმეში მისი მეუღლის ბათუმელი ნათესავიც იყო ჩართული. საქმის გასაცნობად, მოსალაპარაკებლად და მოსაგვარებლად კირილე შვილებს გზავნიდა, ჯერ ერთი, საქმეს აჩვევდა და მეორეც, არიდებდა სოფელს. იმ დღეს შალვას და ვასილას ბათუმის ბულვარზე შექეიფიანებული რუსი გენერალი მხლებელითურთ შეხვედრია. გენერალმა ბიჭები გააჩერა და თვალები დაუბრიალა: -ჩესტი რატომ არ ამიღეთო! ჩვენ რანაირი სამხედროები ვართ, ჩესტი რომ აგიღოთო, -უპასუხნიათ ბიჭებს. -მერე რა, მე ვარ სამაგიეროდ სამხედრო, ყველას თქვენი უფროსი და უნდა პატივი მცეთო! არ ცხრებოდა გენერალი. პატივს რავა არ გცემთ, მარა, ჩვენი უფროსი მაინც არ ხარო,-უთქვამს შალვა ჩავლეიშვილს. -როგორ ესაუბრები მის აღმატებულებასო, საუბარში ერთ-ერთი ოფიცერი ჩაერია და მოულოდნელად შალვას სილა გააწნა. გარტყმა ასე არ უნდაო და უმცროსი ძმის გამოქნეული მუშტი ოფიცერს პირდაპირ ყბაში მოხვდა, შეზარხოშებულმა ოფიცერმა ერთი კი ამოიკვნესა და მიწაზე გაიშხლართა. ამის შემდეგ კი საქმეში კაზაკები ჩაერივნენ, რომლებიც რიცხობრივად ორჯერ მეტნი მაინც იყვნენ და ცემით ლამის სიკვდილის პირას მიიყვანეს ძმები. ნაცემი ბიჭები იქვე ქუჩაში დაყარეს. ამ ამბავს შემთხვევით შეესწრო ბათუმში მცხოვრები მათი თანასოფლელი ექიმი, რომელმაც ძმები მოასულიერა, რამოდენიმე დღე საკუთარ სახლში გააჩერა, შემდეგ კი მათთან ერთად მატარებლით სოფელში გაემგზავრა.
-ჩვენ რომ აფერს ვჩივით, იმიზა დაგვასხდნენ თავზე ღორის ტილივით!-გაჰყვიროდა ძმების თანატოლი ნიკოია.
-წახვალ და უჩივლებ სუდში, თუ რა, აქეთ შენ გაგამტყუნებენ და სულს ამოგაძრობენ!
-აბა, მაი უნდა შევარჩინოთ მაგ ჯალაბგადათრეულს?
-ა, ძამა, აგი ვართ გურულები,-ეუბნებოდა მოხუცი თეოფილე მის გვერდით მდგომ მისავე წლოვანების მეზობელს,-სული გვაქვენ ცხვირში, გურული თუ გაკუჭტა, მტრისას, მარა ისიც კაი თვისებაა, რომ დამშვიდება ვიცით მალევე.
-აქოური ტაროსივით ვართ,-დაეთანხმა მეზობელი.
-დასურ, გულის მოსლა დიდხანს რომ გაგვწეოდა, ისთე ამოვჟლეტდით ყველას და ერთქამეთს, რუმ გურიაში კი არა, დუნიაზე არაკაცი არ დარჩებოდა.
-მეზობლებო, დაწყნარდით, მაღალი ღმერთი ხედავს ყოლიფერს და შეაჩვენებს მაგ წუწკსა და გადმოთრეულს,-აწყნარებდა აღელვებულ ხალხს თმებშევრცხლილი ნამეტია.
-ნამეტია ბიცოლა, სანამ მაღალ ღმერთამდე მივა აი ამბავი, აქანე შეიძლება კაცის ჭაჭანება აღარ იყოს და სდიე მერე კუდში მაგ რუსს!
-ჩევიდეთ ბათუმში, მოვნახოთ მაი გენერალი და გავაძროთ ტყავი!-არ ცხრებოდა ნიკოია.
-ძამია, ფრთხილად იყავი თვარა, ამ სიტყვების გულობიზა, ბათუმამდე ვერც შენ ჩააღწევ და ვერც შენი ტყავი,-უთხრა შალვას მეგობარმა კიკიამ.
ამ სიტყვებმა სიცილი გამოიწვია, ნიკოიამ ერთი შეუბღვირა და კიკიაზე გაიწია, მაგრამ მის ანთებულ თვალებს რომ შეხედა, უკან დაიხია.
ყაყანი და გაცხარებული ბჭობა დიდხანს გაგრძელდებოდა ოდიდან ექიმი, დათა დოხტურს რომ ეძახდნენ, კირილესთან ერთად, რომ არ გამოსულიყო.
-დაწყნარდით და წაით სახლებში, ბიჭებს მოსვენება სჭირიათ,-ექიმი ხალხთან მივიდა. იგი სოფლიდან დიდი ხნის წასული იყო, რუსეთში დაამთავრა სამედიცინო სასწავლებელი, იქვე მუშაობაც დაიწყო, მაგრამ შემდეგ, როგორც თვითონ იძახდა, ჰავა და მაგენის წეს-ჩვეულებები ვერ ავიტანეო და ბათუმში გადავიდა სამუშაოდ. ბოროტი ენები კი ამბობდნენ, რომ სინამდვილეში ,,ერთი ციცას გულობიზა ვინცხა რუსს ფუშა გამარმალებული ხანჯალი მუცელში და ქე გააგდებია სული. იმიზა გამეიქცა იქედანო”.
-დათა დოხტურო, რაფერ არიან?
-არა უშავთ, ახალგაზრდები არიან და მალე მომჯობინდებიან.
-აუჰ, გაგახარა ღმერთმა!
რამდენიმე კაცმა პირჯვარი გადაიწერა.
-აწი დეიშალეთ,-გაიმეორა ექიმმა.
ხალხი დაიშალა, წავიდ-წამოვიდა სახლებში. ექიმიც ჭიშკრისაკენ დაიძრა. მას კირილე დაედევნა.
-სა მიხვალ?
-სახში.
-აჰ, შე კაცო, ღვინოდუულეველს რავა გაგიშოფ, მოი ელანძე.
-მადლობა, არაა საჭირო.
-მადლობას მერე გადეიხდი.
-ოჯო, აი ამბავი არ უნდა ავღნიშნოთ?-ჩაერთო საუბარში ექიმის ძველი მეზობელი ლავრენტი.
-რაი, შე კაცო?
-რაი და ბიჭეფის გადარჩენა და შენი სახში ჩამოსლა. საუკუნეა აქ არ ყოფილხარ და ასე რაფერ გაგიშობთ!
-არაა ახლა ამის დრო.
-ჩემო დათაე, ამის დრო ყოველთვის არის. მერე შენისანა კაცი რომ ჩამუა აქანე, ამფერი ინტელიგენტი და ნასტავლი, ამაზე უკეთესს რას ინატრებს კაცი.
-დასურ,-კვერი დაუკრა ლავრენტიმ.
-რაის ინტელიგენტი მე ვარ.
-შენ თუ არ ხარ, აბა ვინაა. ინტელიგენტი და უსტავლელი კაძახი რუმ შიადარო ერთმანეთს, მაი იგივეა გალესილი და გუულესავი რუმ შიადარო ერთმანეთს… ა, ჩვენ მაგფერი გუულესავი ვართ. პატარა მოვილხინოთ, თანაც რაცხა ახალს და ჭკუიანურს გევიგებთ შენგან…
კირილემ ხელმკლავი გაუყარა ექიმს და ისინი სხვა რამდენიმე მეზობელთან ერთად ოდაში შევიდნენ.
ეზო დაცარიელდა.
