მამაჩემი, კონონიოს ლავრენტის ძე მამალაძე ჩოხატაურში, სოფელ ხევში დაიბადა ათშვილიან ოჯახში. განათლების მისაღებად სახლიდან, მოკლე გზით, სოფელ ერკეთის გავლით, ფეხშიშველი მიდიოდა, დაახლოებით, ოცდაათი კილომეტრით დაშორებულ რიონის ხიდამდე. ხიდზე იცვამდა მამის ხელით შეკერილ ღორის ტყავის ქალამნებს და ასე შედიოდა ქალაქ სამტრედიაში, სასწავლებელში. ამ სასწავლებელში დაუახლოვდა თანამოაზრეებს, რის გამოც, ყმაწვილკაცობაშივე დაუწყეს დევნა.
გურიაში უსამართლობისა და აჭარა-გურიის მთებიდან საზღვრის დამრღვევი თურქების წინააღმდეგ მებრძოლი სამი ძმა მამალაძის _ იესე, ბუღარა და გიორგის (ამ უკანასკნელის) შთამომავალს, გენში ჰქონდა სამშობლოს სიყვარული და მისთვის ბრძოლა.
კონონიოსი იბრძოდა საქართველოს დამოუკიდებლობისთვის, ჭეშმარიტი დემოკრატიისთვის, რის გამოც არაერთხელ იყო დევნილი და დაპატიმრებული. 1928 წლის 9 იანვარს, ამიერკავკასიის გაერთიანებული სახელმწიფო პოლიტიკური სამმართველოს განსაკუთრებული სათათბირო კოლეგიის დადგენილებით, ბრალდებით _ “კონტრრევოლუციური ელემენტი”, მამაჩემს, რომელიც 25 წლის იყო, მიესაჯა 3 წლით თავისუფლების აღკვეთა და გადაასახლეს მარის ოლქში, იოშკარ-ოლაში. პატიმრობის ვადის დასრულების შემდეგ, რვა დასახლებულ პუნქტში (მათ შორის, ამიერკავკასიაში, მოსკოვის, ლენინგრადის ოლქებში და სხვ. აუკრძალეს ცხოვრება). მამაჩემმა საცხოვრებლად სიმფეროპოლი აირჩია. ცხოვრობდა სოჭში, სადაც გაიცნო განათლებული უკრაინელი გოგონა _ მარია გრიგორის ასული მაკარენკო და 1936 წელს იქორწინა.
კონონიოს მამალაძე და მისი მეუღლე მარია მაკარენკო
მამაჩემს არ უყვარდა გადასახლების წლების გახსენება, თუმცა, ხანდახან იგონებდა იოშკარ-ოლის საპატიმროში თავს გადახდენილ ამბებს, თუ როგორ უხდებოდათ პატიმრებს თავის გატანა და გადარჩენისთვის ბრძოლა.
საქართველოში დაბრუნების უფლების მიღების შემდეგაც იყო დაპატიმრებული, თუმცა, არქივის ნაწილის დაწვის დროს, ეს დოკუმენტები განადგურდა. მახსოვს, როგორ იხსენებდნენ ოჯახში, რომ დედაჩემს _ მარიას, 1937 წელს დაბადებული შვილი უკრაინაში, მშობლების მონახულებისას თან წაუყვანია. მშობლები ევედრებოდნენ, უკან აღარ წამოსულიყო, რადგან არ ჰქონდათ იმედი, რომ დაპატიმრებული სიძე, რომელიც მეტეხის ციხეში იჯდა, ისევ იხილავდა ცის სინათლეს.
დედაჩემი მაინც ჩამოდიოდა თბილისში მულებთან _ შურა და ელენე მამალაძეებთან, რომ დაპატიმრებული ქმრისთვის ამანათები შეეგზავნა. ცხოვრება ისე აეწყო, რომ სიბერისას, ბებიაჩემი მატრონა ლაზარევა სიძე-ქალიშვილთან გადმოსახლდა და აქ, სოფელ ხევში, მამაჩემისა და დედაჩემის გვერდითაა დაკრძალული….
გათავისუფლების შემდეგაც, მას ხშირად დევნიდნენ და ეძებდნენ. ამიტომ, სოფლის მთებში გახიზნული, რომ არ ეცნოთ, ცოლის კაბაგადაცმული, ქალივით თავწაკრული, მთვარის შუქზე მარგლავდა ყანას ოჯახის გამოსაკვებად…
ოჯახს ჩოხატაურში ცხოვრების უფლება აღარ მისცეს და ამიტომ, საცხოვრებლად დმანისში გადავედით. იქ შემიყვანეს პირველ კლასში, რადგან დედაც და მამაც პედაგოგებად მუშაობდნენ. დედაჩემს დღის და ღამის სკოლაში უხდებოდა მუშაობა, რომ ოთხი შვილი ვერჩინეთ. ისე ვიყავი დაშინებულები, თუ ვინმე მკითხავდა, მამაშენი სადააო, ვპასუხობდი: “არაა სახლში, შორს წავიდა!” ყველა კაცი მილიციელი მეგონა და მამის დაცვას ასე ვცდილობდი….
პატიმრობას გადარჩენილი, სამამულო ომის დროს პოლონეთში იბრძოდა, სადაც მას “პან უჩიტელს” ეძახდნენ. ვარშავის ფრონტიდან, შვებულებით შინ ჩამოსულს, მოუსწრო ბრძანებულებამ განათლების მუშაკების დემობილიზაციის შესახებ და უკან აღარ დაბრუნებულა.
ამგვარი გასაჭირის, ყველგან გზების შეკვრის მიუხედავად, მამაჩემის და დედაჩემის _ უკრაინელი ქალის თავდადებით, ოთხივე შვილმა განათლების მიღება შევძელით… თუმცა, არაერთხელ მომისმენია მაღალი რანგის პარტმუშაკიდან _ “ეგ მენშევიკის შვილია!”
მამაჩემმა განათლება სამტრედიის სასწავლებლის გარდა, სიმფეროპოლში მიიღო, შემდეგ _ ქუთაისის პედინსტიტუტში. შესაბამისად, მუშაობდა რუსული ენისა და ლიტერატურის პედაგოგად ქობულეთში, საგურამოში, დმანისში _ განათლების ინსპექტორად, სკოლის დირექტორად… ჩოხატაურში ხიდისთავის, შუა სურების, გორაბერეჟოულის ტექნიკუმის და მშობლიური ხევის სკოლების პედაგოგად; ეწეოდა ქართული მეფუტკრეობის პროპაგანდას და ამის შესახებ მაშინდელ პრესაშიც იწერებოდა.
არც სიბერე დაურჩა ტკბილი _ ამ ქვეყნიდან შვილმკვდარი მამის სტატუსით ისე წავიდა, რომ ვერ გაიგო, ვინ მოუკლა ორმოცდაათ წლამდე ვერმიღწეული, შვიდი უცხო ენის მცოდნე შვილი _ ჯიმშერი, რომელსაც თანამშრომლები “ცოცხალ ენციკლოპედიას” ეძახდნენ. მას ძალიან ავიწროებდა კგბ-ს წარმომადგენელი ვინმე გალოგრე….
რეპრესიებმა შეიწირეს მამიდაჩემი შურა მამალაძეც, რომელიც თბილისში ცხოვრობდა. იგი 1942 წლის 22 დეკემბერს, საქართველოს შინსახკომის თბილისის განყოფილების ბრძანებით დააპატიმრეს. ბრალად სისხლის სამართლის კოდექსის 58-10 მუხლი წაუყენეს. ბრალდება საბჭოთა ხელისუფლების დამხობის მოწოდების შემცველ აგიტაცია/პროპაგანდას გულისხმობდა… 1943 წლის 13 მარტს სტუდენტი გოგონა ციხეში გარდაიცვალა _ გაურკვეველია, დახვრიტეს თუ შიმშილით მოკვდა.
90-იან წლებში, მამაჩემი რეაბილიტირებული იქნა, რეაბილიტირებულია მამიდაჩემიც…
ნათელა კონონიოსის ასული მამალაძე-დევიძე,
პედაგოგი
