რა რეკომენდაციები მისცა “ღია საზოგადოების ფონდმა“ ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის მერიას

ღია საზოგადოების ფონდმა წარმოადგინა კვლევის ანგარიში, სადაც ასახავს ბიუჯეტის დაგეგმვას და განაწილებას შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირთა საჭიროებებზე საქართველოს 5 მუნიციპალიტეტში: თელავში, გურჯაანში, ოზურგეთში, ხელვაჩაურში და ბათუმში.

დოკუმენტი აღწერს შშმ პირების და მათი წარმომადგენლების ჩართულობას ადგილობრივი ბიუჯეტის და პროგრამების შედგენის პროცესში. აანალიზებს ბიუჯეტის ხარჯვის, შშმ პირთათვის დაფინანსებულ დახმარებების, მომსახურებისა და პროგრამების ეფექტურობას.

ხარვეზების აღწერასთან ერთად დოკუმენტი მოიცავს რეკომენდაციებს სახელმწიფოსთვის, თუ როგორ უნდა გაუმჯობესდეს ბიუჯეტის და პროგრამების დაგეგმვა და გაიზარდოს შშმ პირების მონაწილეობა ამ პროცესში.

“25 წელია ღია საზოგადოების ფონდი მუშაობს ადამიანის უფლებების დაცვაზე ჯანდაცვის სფეროში. ამის მთავარი და განუყოფელი ნაწილია შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირთა უფლებების დაცვა, რაც პირველ რიგში მოიცავს ხელმისაწვდომობას ჯანდაცვის და სხვა სახის სერვისებზე.“ პარტნიორ არასამთავრობო ორგანიზაციებთან და საქართველოს ადვოკატთა ასოციაციასთან ერთად უფასო იურიდიულ დახმარებას ვუწევთ შშმ პირებს, რაც უკავშირდება ერთმანეთისგან განსხვავებულ სრულიად სხვადასხვა საკითხებს- მათ შორის ქონებრივ დავებს. ვმუშაობთ მუნიციპალიტეტებთან, ჯანდაცვისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან და თბილისის მერიასთან იმისათვის, რომ შშმ პირთათვის ხელმისაწვდომი გახდეს ჯანდაცვის, განათლების და სხვა სერვისები. ადაპტირებული იყოს შენობები და ინფრასტრუქტურა ეტლით მოსარგებლე პირებისთვის, დადგეს ხმოვანი შეტყობინებები ტრანსპორტში და გადასასვლელებზე უსინათლო პირთათვის. ვაძლიერებთ შშმ პირთა და მშობელთა ორგანიზაციებს ისე, რომ მათ თავად შეძლონ საკუთარი უფლებებისთვის ბრძოლა. მათ ყველაზე კარგად იციან, თუ რა სჭირდებათ.“-აღინიშნა შეხვედრაზე, რომელიც დღეს გაიმართა თბილისში.

“გურია ნიუსი“ გთავაზობთ კვლევის იმ ნაწილს, სადაც საუბარია ოზურგეთის მუნიციპალიტეტზე.

ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის პროგრამები მოიცავს 18 სხვადასხვა პროგრამას, მაგრამ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირები არიან მხოლოდ 1 პროგრამის პირდაპირი ბენეფიცარები, ასევე შესაძლებელია იყვნენ თირკმლის უკმარისობით დაავადებულ პირთა დახმარებისა და ლეიკემიით და ონკოლოგიური დაავადებების მქონე პირთა დახმარების პროგრამის მოსარგებლეები. სხვა ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის პროგრამები ორიენტერებელი სხვადასხვა მოწყვლად კატეგორიებზე და შშმ სტატუსი არ განიხლება პროგრამაში მონაწილეობის კრიტერიუმადოზურგეთის მუნიციპალიტეტის ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის პროგრამა შედგება შემდეგი პროგრამებისაგან: მრავალშვილიანი ოჯახების დახმარება; დღის ცენტრის დაფინანსების პროგრამა; დედ-მამით ობოლი 18 წლამდე ასაკის ბავშვთა დახმარება; მოქალაქეთა სამედიცინო დახმარება; “ც“ ჰეპატიტით დაავადებულ პირებში მკურნალობის ტაქტიკის განსაზღვრისთვის საჭირო კვლევის დაფინანსება; თირკმლის უკმარისობით დაავადებულ პირთა დახმარება; ლეიკემიით და ონკოლოგიური დაავადებების მქონე პირთა დახმარება; განსაკუთრებული საჭიროების მქონე პირთა დახმარება; საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა დახმარება; სარიტუალო დახმარება; სოციალური ღონისძიებები;  სტიქიური მოვლენების შედეგად დაზარალებული და მძიმე საცხოვრებელ პირობებში მყოფი ოჯახების დახმარება; სხვა ფულადი სოციალური გასაცემელი; გენდერულ საკითხებთან დაკავშირებული პროექტების ხელშეწყობა; მზრუნველობამოკლებულთა უფასო კვებით უზრუნველყოფა; ხანდაზმულთა სახლისთვის კომუნალური გადასახადებით უზრუნველყოფა; ძვირადღირებული კვლევის (კომპიუტერული ტომოგრაფია, ეზოფაგოგასტროდუოდენოსკოპია) დაფინანსება; ერთ წლამდე ახალშობილთა დახმარება.

კვლევაში ასევე წერია, რომ ადრეული და სკოლამდელი დაწესებულებით სარგებლობს განსაკუთრებული საჭიროების მქონე 49 და შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე 14 ბავშვი, ხოლო სახელობო და სპორტულ პროგრამებში ჩართულია 30-მდე ბავშვი; მუნიციპალიტეტში ამჟამად დასაქმებულია ერთი შშმ პირი; როგორც წარმოდგენილი პროგრამებიდან ჩანს, შშმ პირთათვის ოზურგეთის მუნიციპალიტეტში, მხოლოდ ერთი პროგრამა ფინანსდება ადგილობრივი ბიუჯეტიდან, რომელიც 2018 წელთან შედარებით მნიშვნელოვნად გაიზრდა 130,900 ლარიდან 213,900 ლარამდე, თუმცა ზოგადად შშმ მქონე პირებისათვის გამოყოფილი თანხები მნიშვნელოვნად მცირეა ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის სხვა მოწყვლად კატეგორიებთან მიმართებით.

ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის შშმ პროგრამა სხვა ბევრი მუნიციპალიტეტებისაგან განსხვადებით, აფინანსებს დღის ცენტრის მომსახურეობას მოზრდილი შშმ პირებისათვის. თუმცა ცენტრალური ბიუჯეტით დაფინანსებული დღის ცენტრებისაგან განსხვავებით აღნიშნულ მომსახურებაზე არ ვრცელდება დღის ცენტრის სტანდარტი და ბენეფიციარების ჩარიცხვას არ ახორციელებს სოციალური მომსხურების სააგენტო. ამასთანავე, პროგრამით განსაზღვრული აქტივობები მოიცავს უფრო კვებისა და სამედიცინო მომსახურებების კომპონენეტებს და არა მიმართული შშმ პირთა სოციალურ ინტეგრაციასა და დამოუკიდებელი ცხოვრების ხელშეწყობისაკენ, ხოლო პროგრამაში ჩართულთა რაოდენობა შეადგენს მხოლოდ 25 შშმ პირს, როცა ოზურგეთის მუნიციპალიტეტში 2000 ზე მეტი შშმ პირია რეგისტრირებული. პროგრამის მეორე კომპონენტი წარმოადგენს შშმ პირთა ერთჯერად ფულად  დახმარებას, რომელსაც ღებულობენ მკვეთრად და მნიშვნელოვანად გამოხატული ხარისხის უსინათლო შშმ პირები და სხვა დანარჩენი მკვეთრად გამოხატული შშმ პირები. ჩვენთვის, ზოგადად, მიუღებელია ერთჯერადი ფინანსური დახმარებები და რთული სათქმელია თუ რა მიზანს ემსახურება აღნიშნული დახმარება (2018 წლის პროგრამებში აღნიშნული იყო, რომ ეს თანხები გათვალისწინებული კომუნალური დახმარებისათვის, თუმცა 2019 წლის პროგრამით მიზნობრიობა განსაზღვრული აღარ არის). ამასთანავე, გაურკვეველია პრინციპი, თუ რატომ ღებულობს მხედველობით შეზღუდული შშმ პირი 250 ლარს, როცა სხვა დანარჩენი შშმ პირები ღებულობენ 100 ლარს. ნებისმიერი კატეგორიის შშმ პირს გააჩნია თავისი საჭიროებები და ფულად გამოხატულებაში მათი განსაზღვრა მხოლოდ კატეგორიის მიხედვით მიუღებელია.

2018 წლის მონაცემებით დახმარება მიიღო მკვეთრად გამოხატული ხარისხის 509 შშმ პირმა (მათ შორის 35 მხედველობით). ანალოგიური მიდგომაა თირკმლის უკმარისობით დაავადებულ პირთა პროგრამაში მონაწილე ბენეფიციარების მიმართ, რომლებიც ასევე ფულად დახმარებას ღებულობენ,

თუმცა რას ემსახურება ეს ფულადი დახმარება პროგრამის შინარსიდან არ ჩანს.

2019 წლიდან ოზურგეთის მუნიციპალიტეტი აფინანსებს სპეციალური ინვენტარის ან დამხმარე საშუალებებისა და ჰიგიენური საშუალებების (პამპერის) თანადაფინანსებას,

შშმ პირებისათვის, რომელთა ოჯახის სარეიტინგო ქულა 0-დან 150001-მდეა. აღნიშნული პროგრამები მნიშვნელოვანია შშმ თემისათვის, რადგან მათი დანახარჯების დიდი ნაწილი ჰიგიენური საშუალებების შეძენაზე მოდის. აღნიშნული პროგრამა პირველი წელია რაც ხორციელდება და შესაბამისად არ არსებობს სტატისტიკური მონაცემები და არც მისი შედეგების ანალიზი განხორციელებულა. თუმცა, იმის გათვალისიწნებით, რომ პროგრამა გათვლილია იმ ოჯახებზე, რომლებიც დაბალი სარეიტინგო ქულით არიან რეგისტრირებულნი სოციალურად დაუცველთა ბაზაში, რთული სათქმელია, თუ რამდენად შეძლებენ ისინი, თუნდაც 20% თანადაფინანსებაში მონაწილეობას. მუნიციპალიტეტს არ გააჩნია ერთიანი სისტემატიზირებული ბაზა, მიუხედავად იმისა, რომ ის ცალკე აწარმოებს ერთჯერადი ფინანსური დახმარების მიმღებ პირთა სიას და დღის ცენტრის მომსახურების მიმღებ პირთა სიას.

არსებული პროგრამების შეფასების საფუძველზე, ჩვენ მიგვაჩნია, რომ საჭიროა მნიშვნელოვანი ცვლილებების განხორციელება ადგილობრივი ბიუჯეტის და პროგრამების შემუშავების და განხილვის პროცესში შშმ პირთა სრული ჩართულობის უზრუნველყოფისათვის. მუნიციპალიტეტის წინაშე არსებული სოციალური გამოწვევების ეფექტური

გადაჭრისთვის აუცილებელია, როგორც სოციალური ბიუჯეტის დაფინანსების გაზრდა, ასევე შშმ პირთა პროგრამებზე გამოყოფილი ხარჯების ზრდა. მიუხედავად იმისა, რომ სხვადასხვა მუნიციპალიტეტების ბიუჯეტები და პროგრამები ნაწილობრივ განსხავდებიან ერთმანეთისაგან _ ზოგადი გამოწვევები და შესაბამისად რეკომენდაციები ძირითადად იდენტურია. აქედან გამომდინარე, რეკომენდაციების ნაწილი, რომელიც საერთოა ყველა მუნიციპალიტეტისათვის ცალკე თავად გამოვყავით. ამ ნაწილში კი გამოვყოფთ კონკრეტულ დასკვნებს და შესაბამის რეკომენდაციებს, რომელთა გათვალისწინება ჩვენი აზრით არსებულ პროგრამებს უფრო ეფექტურს და მოქნილს გახდის.

დასკვნა

1. მიუხედავად გარკვეული ინფორმაციის არსებობისა შშმ პირთა შესახებ (პროგრამაში მინაწილეები და მშობელთა ორგანიზაციის მიერ შექმნილი პირველადი ბაზა და საჭიროებები) მუნიციპალურ სამსახურებს არ გააჩნიათ ბაზები შშმ პირთა შესახებ;

2. პროგრამების დიდ ნაწილი მოიცავს ერთჯერად ფინანსურ დახმარებას, რაც სამწუხაროდ არაეფექტურია, არ არის მიმართული შშპ პირთა საჭიროებებზე და ვერ უზრუნველყოფს შშმ პირთა რეაბილიტაციასა და საზოგადოებაში ინტეგრაციას;

3. მიუხედავდ იმისა, რომ დღის ცენტრის მომსახურეობის სტანდარტი არსებობს, ადგილობრივი მუნიციპალიტეტი არ იყენებს მას და არ არის უზრუნველყოფილი ბენეფიციართა შერჩევის, მომსახურებაში განთავსების და მათი ფსიქო-­სოციალური რეაბილიტაციის შესაბამისი მექანიზმები;

4. თანადაფინანსების პირობებში, დიდი რისკი არსებობს, რომ სოციალურად დაუცველთა კატეგორია ვერ შეძლებს ჰიგიენური საშუალებების პროგრამაში თანამონაწილეობას;

5. მიუხედავად იმისა, რომ საბჭოს ქონდა შესაძლებლობა ემსჯელა ახალ პროგრამებზე 2019 წლისათვის (40,000 ლარი ფარგლებში), საბჭომ ვერ შეძლო კონკრეტული დასაბუთებებისა და არსებული საჭირობების მიხდვით მიიეღო ეფექტური გადაწყვეტილება;

6. ჯანმრთელობის დაცვისა და სოციალური დახმარების 2019 წლის ხარჯი საერთო ბიუჯეტის მხოლოდ 8,5% და ამ ხარჯით შეუძლებელია მოწყვლადი კატეგორიებისთვის მათ შორის შშმ პირთათვის რეალური ცვლილებების განხორციელება.

რეკომენდაციები:

1. მიზანშეწონილია ერთჯერადი ფულადმა დახმარებები ან საერთოდ გაუქმდეს და არსებული ფინანსური რესურსი მოხმარდეს შშმ პირთათვის კონკრეტული მომსახურების დაფინანსებას ან მიიღოს მიზნობრივი სუბსიდირების სახე. მაგალათად, დაფინანასდეს ელექტროენერგიის საფასური ან სხვა კომუნალური ხარჯები. ამასთანავე, დისკრიმანაციის გამორიცხვის მიზნით ფინანსური სუბსიდირება არ უნდა განხორცილდეს მხოლოდ გარკვეული კატეგორიის მიმართ (მაგ. მხოლოდ მხედველობის შეზღუდვის შშმ პირთა მიმართ). შესაძლებელია კატეგორიზაცია ხარისხის ან სოციალურ ბაზაში რეგისტრირებული ქულების მიხედვით. ამასთან, მიღებული პრაქტიკაა მკვეთრად გამოხატული ხარისხის შშმ პირების და შშმ ბავშვის ბენეფიტის ოდენობის გათანაბრება;

2. პროგრამაში მონაწილე ბენეფიციარების ერთიანი ბაზის შექმნა და მათი გამოყენება სხვადასხვა პროგრამების და ღონისძიების დაგეგმვის მიზნით (ერთჯერადი

დახმრებების, მხედველობის, დღის ცენტრის, ჰიგიენური საფენების, დამხმარე საშუალებების, სამედიცინო მომსახურების და ა.შ);

3. არსებული დღის ცენტრის სტანდრატის ამოქმედება მუნიციპალიტეტის მიერ დაფიანასებულ დღის ცენტრზე, ჩარიცხვის წესის და პროგრამის კონკრეტული აქტიოვბების განსაზღვრა, რომელიც მიმართული იქნება არა კვებაზე და სამედიცინო მომსახურებაზე, არამედ შშმ პირების ინტეგრაციასა და რეაბილიტაციაზე;

4. დიალიზის სახელმწიფო პროგრამაში ჩართული ბენეფიციარებისათვის ფულადი დახმარების მიცემის ნაცვლად კონკრეტული მომსახურების სუბსიდირება _ ამ შემთხვევაში ტრანსპორტირების;

5. საფენების და დამხარე საშულებების ქვეპროგრამის გადახედვა, თანადაფინანსების კუთხით;

6. შშმ პირთა პროგრამების ბიუჯეტში მცირე თანხის გამოყოფა, რომელზეც გადწყვეტილებას მიიღებს საბჭო, კონკრეტული ღონისძიების დაფინანსების კუთხით.