,,…გურული გლეხი კარგად იკვებება. იგი ხშირად ჭამს ფრინველს; ქათამს ან ინდაურს, და ყოველთვის ცხელ მჭადს, ყველს და კვერცხით მოხარშულ ლობიოს. ლობიო დიდ როლს თამაშობს კვებაში; იგი ჩვენი კარტოფილის მაგიერია. სოფლის ოჯახმა, რომელსაც მოულოდნელად წავაწყდით, იმწამსვე სუფრასთან მიგვიწვია, და ეს მიპატიჟება ისეთი კეთილი გულით იყო გაკეთებული, რომ ჩვენ სწრაფად დავთანხმდით”. ბარონი დე ბაი, საქართველოში.
,,თითქმის შუაღამე იქნებოდა, რომ ქალბატონი №№-ის გოგოებმა გაუწყვეს თავიანთ ბატონებს და მათ სტუმრებს ვახშამი, რომელიც შესდგებოდა ერთი შემწვარი ბატის, რამდენისამე შემწვარი ქათმის, ღომის, ხაჭაპურის და ჩხავერის ღვინისაგან.
მზე სასადილოზე ამოვიდა. გურულებმა ამოიღეს ქეჩხოები და მჭადი, ყველი, თევზი, ხაპით ღვინო, დაგლიჯეს ხის ტოტები, გაშალეს სუფრა და დასხდენ სადილზე. ძლიერმა “ჩხავრის” ღვინომ, რომელსაც კათხებით ხშირ-ხშირით სვამდენ, ძლიერ გააქეიფა ისინი და მოუხშირეს თავისებური კიჟინა-სიმღერა“. ეგნატე ნინოშვილი, ჯანყი გურიაში.
(ივანე) ,,როცა დაბრუნდებოდა კარავში, მოუჯდებოდა ცეცხლს, დაიტეხდნენ მამა და შვილი ,,ჩახანაში“ (თუჯის ქვაბი), გამომცხვარ მჭადს, თუ ხსნილი იყო, ხმელს ყველს მიაჭმევდნენ ზედ, თუ მარხვა ,,სუნელს“ (,,სუნელს“ ასე ამზადებენ: დანაყვენ ერთად ნიგოზს, ნიორსა და მარილს. ტყეში მოსიარულე კაცი წაიღებს ამას თან მისაჭმელად, რადგანაც ადვილი სატარებელია და ცოტაც ჰყოფნის ადამიანს. გარდა ამისა ,,სუნელი“ თევზისა და ხორცის გასაკეთებლად ვარგა, როგორც საწებელი). ივანე ხან თევზასაც იჭერდა, გარეულ ღორსაც ჰკლავდა (ივანე კარგი მონადირე იყო), თუმცაღა კი ძლიერ უჩიოდა: ,,გამეილია ამ დასაქცევ ტყეში ყოლიფერი! უწინ დილიდან საღამომდე რომ ,,სამძირს“ (უძაღლოთ ერთი კაცის ნადირობა) წავსულიყავი, ირემს გავაგორებდი, თებზით ნავს დავლაღავდი! ახლა ირემი ქე მეისპო, თებზი წყალში გამეილია! ერთი კვირე უნდა სდიო და კიდევ კაი ბიჭობაა, ერთი ჭვირთი თებზი ან ხორცი იშოვნო კაცმა“-ო. ეგნატე ნინოშვილი, პალიასტომის ტბა.
,,კალანდა თენდებოდა ხაჭაპურები ცხვებოდა, მსუქანი ღორი და ქათმები უნდა დაეკლათ, ამასთან თავიანთ მშობლებსაც მხიარულს ხედავდენ და ამაზე მეტი ბედნიერება იმათთვის რაღა იქნებოდა! მეტადრე ერთ საქმეში იყო პატარა ორწლინახევრის ქალი, თებრო: ხან დედასთან მივიდოდა და დაუწყებდა ყურებას და ტიკტიკს: “ნენა, დიდი პული კიდევ გააკეთებ!.. სულო, სულო!…” ხან მამას ეხვეოდა და ეუბნებოდა: “ბაბა, ხვალ კალანდაია, მე ალ დევიძინავ…” და სხვა. “ჰო, ბაბა, კალანდაა. წმინდა ბასილი მობრძანდება, პური, წიწიეი, ჩიჩილაკი, ყოლიფერი გვაქ, ღვთის მოცემული. მე დილას თოფს ვისვრიო”, – ეუბნებოდა ალერსით გოგია თავის პატარა ქალს“. ეგნატე ნინოშვილი, გოგია უიშვილი.
,,ახალ წელს, დილით, ადრე ამდგარი დედისა და ბიცოლას ფუსფუსი გვაღვიძებდა. ჩავიცვამდით, ხელ-პირს დავიბანდით და დედა სასადილო ოთახში გამოგვიყვანდა. ოთახის შუაგულში ტაბლაზე, თაფლის სანთლებით გაჩირაღდნებულ დიდ გობზე ელაგა: ქვის კეცზე გამომცხვარი ვეება ხაჭაპური, ვერცხლის ფული, ყველი, ღომის მარცვლები და ღორის თავი. ამ დღისათვის შემონახული ფოჩებიანი კანფეტები, ფორთოხალი და სხვა სანოვაგე. რაც გობზე ეწყო, ყველაფრისათვის სათითაოდ ხელი უნდა შეგვევლო, ნიშნად იმისა, ვითომდა რასაც ხელს შევავლებდით, იმ წელიწადში არ მოგვაკლდებოდა. იქვე, კანფეტებით შემკული ჩიჩილაკიც იდგა. რიტუალი რომ მოთავდებოდა, ბავშვბეს ფოჩებიან კანფეტებს დაგვირიგებდნენ…“ იაკინთე ლისაშვილი, გურული ესკიზები (მოგონებები).
,,ბეჟუკა. მახარბელა, ხემსი თუ რამე გაბადია, მთავარი მაგაა.
მახარბელა. არა უშავს, ღვინო კაი მაქვს, შავი ალადასტურია, ხორცი ბლომად მექნებ, ჩემი დეკნა დავკალი, ამასთან: კვერცხი, ყველი, ინდაური, ქათამი, ჭადი, ღომი (სიცილით) და მეტი რაღა თქვენი ყველაყაის გინდათ!“ ერმილე შარაშიძე, ალმასხან ბედინეიშვილი, ისტორიულ-რევოლიუციონური დრამა ექვს სურათათ.
,,ილარიონმა აბგა გახსნა, მოხარშული დედალი. გაფიცხებული ჭადი, ჭყინტი ყველი. ერთი ბოთლი ჭაჭის არაყი ამოიღო და ჩვენს შუა მაგიდასავით ბრტყელ ქვაზე დააწყო. მე ჩემი მხრიდან ჭინჭრის ფხალი, კირკვალი ლობიო, მოხარშული კარტოფილი და მარილი შევმატე სუფრას და პურ-მარილი გაიშალა“. ნოდარ დუმბაძე, მე, ბებია, ილიკო და ილარიონი.
,,მსწრაფლ მოიტანეს ღომით სავსე ერთი დიდი და მეორე მომცრო ხარჩოთი გავსებული ქვაბი. მაშინვე აქვე გაჩნდა შინაყმათა რაზმი: წინ მოდიოდნენ უფრო ხნიერები, შემდეგ ახალგაზრდები და ბოლოს ქალები. ყველა მათგანს ხელის გულზე ცაცხვის დიდი ფოთოლი ედო, თითო-თითოდ მოდიოდნენ ისინი ხაბაზთან, რომელიც უდგა ღომიან ქვაბს. ხაბაზი დიდი ,,ლაფერაით“ ამოიღებდა ღომს და დაუდებდა ხელის გულზე ახალმოსულს, რომელის მაშინვე მეორე ქვაბისკენ გასწევდა. მზარეული იმწამსვე ამოიღებდა კოვზით ხარჩოს, დააწვებოდა კოვზით ხელის გულზე ღომს, ჩააღრმავებდა და ჩაუსხამდა შიგ ხარჩოს…
ამ დროს მოიტანეს ხონჩით დიდი ბეჭი, შემწვარი ქათმები და ხაჭაპურები. მოიტანეს აგრფეთვე პატარა ქვაბით ბატონებისთვის საგანგებოდ დამზადებული ღომი, რომელიც პირდაპირ სუფრაზე ამოარიგა ხაბაზმა და ხის თლილი ჯამებით მსუქანი ხარჩო“. ნინო ნაკაშიძე, სტუმარი.
გურული ღომი (სცენა)
,,მეგრელი. პატონი, გურულო! რაფელა აგი, რომ თქვენებური ღომი ძალუან კაია და მე რომ ვერ დავამზადე მაგისთანაი… მაგას თუ მასტავლი ერთი ორქო (ოქრო) მთხუო, კი მოგცემ – ორქოს თვარ მთხოვ, ძორხის მარწონს, რამდენიც გინდა, მოგიტან.
გურული, მიყურე, კარგად მიადექი, ადგილი ფხიკე, ფხიკე, ფხიკე ისე გადაფხიკე, რომ რავაც ჩემ ხელის გულზე აფერია, თლა ისთე მოაქციე. მიადექი მერე მერულე, მერულე, მერულე -ფოცხე, ფოცხე, ფოცხე დააყენე ეგერ-აგერ გვანი; მერე, აფცქვიე კეკალი, აფცქვიე, აფცქვიე, თესე იქეთ-აქეთ, წაღმა-უკუღმა; ამუა მარგლე, მარგლე, მარგლე, ნამარჰგელი მერე ფოცხე, ფოცხე, გააკანკალე მთლაათ ყანა. გეიკეთებს თაველს, მიაყენე ქალები: ქრისტინაი, დესპინაი, კასინაი, ფოტინაი, მარიკაი, ჯაჯიკაი, ამანაო, იმანო, მიეცი ხელში ღინწკულაი (ხმარებაში დალეული დანა) აწეკვიე, აწეკვიე, აწეკვიე, ჩაყარონ სახვაოში, სახვაოდგან გორიცაში (მომცრო გოდორი), გორიცაიდგან გოდორში; გოდრით წეიღე ნალიაზე და მუახვავე. მარა ახლა ნალიას არ იკითხავ, რაფერ უნდა გაკეთება. მოჭარი ოთხი ბარჯგი (ბოძი, სვეტი), დაასვე, გადევი ზეთ დვირო, მოაცვი კავები, დაჭოკე, ჭოკები დააწირეხე, მაგრათ მოსდექი, მერე ჭერე, – ჭერე, ჭერე, ჭერე, მერე ბუდნე, ბუდნე, ბუდნე, ისე მობუდნე, რომ ციმცამი არსაიდგან არ შემოვიდეს. ასე რომ გააკეთო, მუახვავე ჭერზე ღომი, დააყენე კალოთ, ნალიე ( გააფსო, გადუზავე, მერე ღომს, გაასართე კარგათ, საღამოს მიეცი ქვეშიდგან ნელი ცეხლი; უფუტე, უფშუკუნე, უფუტე, უფშუკუნე… აწყვე, აწყვე, აწყვე, გამწყვარს შიატყოფ იმით, რომ ღომს ოფლი გამუუა, რომ შიაშრება იგია ე, მაშინ ხომ გამწყვარია. წეიღე საცეხველზე, შეაყენე ზეთ შენი ჯაჯიკაი, აცეხვიე, აბრეგვიე, აცეხვიე, აბრეგვიე, ცეხვე, ბრეგვე, ბრეგვე და ბრეგვე. ამოიღე ჩამურიდგან, მიაყენე ქალი, ანიავოს, ანიავოს, ანიავოს სანამდი კაბის კალთაი არ შემუაგლეჯს, გამორწყე მერე კარდალაი (სპილენძის დიდი ქვაბი), თუ პაწეი გინდა კაპჭანაი (პატარა კარდალა). რეცხე, რეცხე, რეცხე, სანამდის წყალი დაკანკასდებოდეს. შემოკიდე ცეხლზე, დუუნთე ცეხლი ქვეშიდგან, დეიკავე ხელში ლაფერაი, ლოპრე, ლოპრე, ლოპრე, მერე აშუშე, აშუშე, აშუშე, ჩამოდგი მერე ძირს, გამოჩხრიკე ღადარი (ნაცარში არეული წვრილი ნაკვერჩხალი) და ჩადგი კარდალაი შით, დეიკავე ხელში ჩოგანი და ზილე, ზილე, ზილე, ზილე, შემოკიდე ისევლე ცეხლზე და კიდევ აშუშე, მერე ამოარიგე ლაფერაით საინზე, უბერე სული უბერე, უბერე…
მეგრელი. დამეთხუე, პატონი, არ მინდა, მაგას მე კი არა, ჩემი შვილის-შვილი ვერ მიესწრება, ისთევლე ჩემი ქიფილის (ფქვილი) ღომი ჯობს“.
(ივერია, #214, 1902, ავტორი ნოლოპა (აპოლონ წულაძე)
ავტორი
