„როცა პანდემია არ იყო, ზაფხულში ბავშვები გადაყავდათ თურქეთში და ჩაის აკრეფინებდნენ“ – ახალი კვლევის რეალობა

საქართველოს სახალხო დამცველის წარმომადგენლობა 2020 წელს ჩატარებული კვლევის, „ბავშვთა შრომა ახალი კორონა ვირუსის პანდემიის პირობებში და მის მიღმა“, ძირითადი მიგნებები წარმოადგინა.

ანგარიში 2021 აპრილის თვეში გამოქვეყნდა. კვლევა საქართველოს ოთხ რეგიონში ჩატარდა და ბავშვთა შრომის სფეროში მოქმედი საკანონმდებლო რეგულირებისა და პრაქტიკაში არსებული საჭიროებების მიმოხილვას აერთიანებს; განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა როგორც კოვიდ 19-ის პანდემიამდე არსებული სიტუაციის ანალიზს, ისე პანდემიის ზეგავლენის ეფექტის დადგენას ბავშვთა შრომაზე; საჭიროებების შეფასებასთან ერთად წარმოდგენილია პასუხისმგებელი უწყებებისადმი გაცემული რეკომენდაციები. მსოფლიოში უამრავი ბავშვია ჩართული შრომის ისეთ ფორმებში, რომელიც აფერხებს მათ ფსიქო-ფიზიკურ განვითარებასა და განათლების მიღების შესაძლებლობას. სიღარიბე და ეკონომიკური სიდუხჭირე ბავშვთა შრომის განმაპირობებელი ერთ-ერთი ფაქტორია. შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციისა და გაეროს ბავშვთა ფონდის (UNICEF) 2020 წლის კვლევის თანახმად, მსოფლიოში უკიდურეს სიღარიბეში მცხოვრები მოსახლეობის რიცხვი 40-დან 60 მილიონამდე იზრდება; კოვიდ 19 პანდემიის პირობებში მსოფლიო მოსახლეობის სიღარიბის მაჩვენებელი 2020 წლის პირველ კვარტალში 20%-ით გაიზარდა; შედეგად, ბავშვები კიდევ უფრო მოწყვლადები გახდნენ ამ პრობლემის მიმართ.

ბავშვთა შრომა შინამეურნეობებსა და სოფლის მეურნეობაში

 “გურია ნიუსი“ კვლევის იმ ნაწილს გაგაცნობთ, რომელიც გურიის რეგიონს ეხება.

ამონარიდი ანგარიშიდან: ბავშვთა შრომას  აქვს მნიშვნელოვანი გენდერული ასპექტები; საქართველოში არათანაბარი და განსხვავებულია მეურნეობასა და საოჯახო საქმეებში ჩართული არასრულწლოვნების გენდერული ჭრილი. მაგალითად, რესპონდენტთა თანახმად, გოგოების დიდ ნაწილს შინ უხდება შიდა სამუშაოების, საოჯახო მეურნეობის გაძღოლა თავიანთი სწავლის, დასვენებისა და თავისუფალი დროით სარგებლობის ხარჯზე; რიგ შემთხვევებში, მშობლებს მიაჩნიათ, რომ ეს მისი, გოგონას „ვალი“ და ვალდებულებაა; თემში დამოკიდებულება ხშირად ტოლერანტულია ამ მხრივ, გოგოებისთვის აღზრდის წესად იქცა, რომ შეეჩვიონ საოჯახო საქმიანობას.

„ბავშვსაც გააჩნია, მაგრამ ხომ იცით, ზოგადად როგორი გადანაწილებაა ქართულ ოჯახებში, ქალის საქმეს გოგოებს ავალებენ და მამაკაცის საქმეს – ბიჭს“ – ამბობს შინამეურნეობის წარმომადგენელი გურიიდან.

ამასთანავე, შრომით საქმიანობაში ჩართვა ადრეული ასაკიდან იწყება და ზოგჯერ იძულებით ხასიათს ატარებს; მაგალითად, კვლევაში მონაწილე რესპონდენტების ინფორმაციით, ბიჭები ხშირად მესაქონლეობაში არიან ჩართულნი:

 „ჩვენთან უფრო მესაქონლეობაა გავრცელებული, და უფრო მეტად ბიჭები ერთვებიან, საქონლის გადევნა, ბალახის მოთიბვა და სხვა სამუშაოები, უფრო ბიჭები აკეთებენ და ერთვებიან ამ საქმეებში ადრეული ასაკიდან. მძიმე სამუშაოა, რა თქმა უნდა, არაა მიზანშეწონილი, მაგრამ ალბათ სხვა გზა არაა და იძულებულები არიან“.

 ხშირია, როდესაც არასრულწლოვნები ხანგრძლივი დროით ასრულებენ მათი ასაკისთვის შეუფერებელ და ჯანმრთელობისთვის საკმაოდ მძიმე დატვირთვის სამუშაოებს; ეს შეიძლება გამოიხატებოდეს სეზონურად მიწის დამუშავების, მოსავლის აღების სამუშაოებში ჩართვაში. „ჩემი მეგობარი, რომელიც ეხლა ყველამ ვიცით, რომ გურიაში არის ციტრუსის პერიოდი და თავის მამას დაყვება მზიდავად, რომ ყუთები შეალაგოს მანქანაში და მერე ტრაილერში.

                                                ბავშვთა შრომითი მიგრაცია

ამონარიდი ანგარიშიდან: შრომითი მიგრაცია, ბავშვთა უფლებების რეალიზების კუთხით, ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი გამოწვევაა. კვლევის თანახმად, ბავშვების შრომითი მიგრაცია პრაქტიკაში გვხვდება როგორც სეზონურად, ისე ხანმოკლე და გრძელვადიანი პერიოდით, ბავშვების ასაკობრივი ჭრილი კი, უმეტესად 14-დან 18 წლამდე მერყეობს. საზღვარგარეთ შრომითი მიგრაციის შემთხვევებზე სახელმწიფოს მონიტორინგისა და რეაგირების მექანიზმი არაეფექტიანია. საჯარო სკოლები ვერ ახდენენ სათანადო რეაგირებას; პედაგოგები ხშირად არ ასახავენ ბავშვების მიერ სკოლის გაცდენის შემთხვევებს, შესაბამისად, ვერ ხერხდება მსგავსი ფაქტების დროულად გამოვლენა და აღრიცხვა.

„ისეთი ოჯახიდან მიდიან სოციალურად შეჭირვებული ოჯახები, ბავშვის სწავლას არ აქცევენ ყურადღებას, კი არის 2-3 ოჯახი დადის თურქეთში, მერე სწავლასაც არ გააგრძელებს, ბიჭები უფრო, ჩაის კრეფენ და ამ პანდემიის დროს მამას ეხმარებიან შეშის, თხილის გამოჭრას რომ ეძახიან იმაში, ეჭვი მაქვს, რომ ოჯახი სწავლას არ გააგრძელებენ“.  – შინამეურნეობის წარმომადგენელი გურიიდან

„როცა პანდემია არ იყო, ზაფხულში ბავშვები გადაყავდათ თურქებში და ჩაის აკრეფინებდნენ, 16 წლის ზემოთ ითვლება, რომ ბავშვი შეძლებს ამ სამუშაოს და ეს არ არის დანაშაული, მაგრამ 13 წლის ბავშვებიც გაყავდათ და მუშაობდნენ ჩაიზე თურქებში, და ეს მიუღებელია და ზუსტად ვერ ვიტყვი, კანონმდებლობაში როგორაა აღწერილი, მაგრამ 13 წლის ბავშვი არ უნდა მუშაობდეს 8-10 და 12 საათი“,_ ამბობს შინამეურნეობის წარმომადგენელი გურიიდან.

„ჩვენთან არის მოცვების ქარხანა და ზაფხულში კრეფენ, მაისში, რა ივნისში დადიან მოცვების საკრეფად და საძნელო საქმე არ არის ეს, მაგრამ მზეა, ცხელა ძაან, ძალდატანებით არა, მოხალისეები არიან, ჩემი შვილები არ გამიშვია მე“,_ ამბობს შინამეურნეობის წარმომადგენელი გურიიდან.

აქვე აღსანიშნავია აჭარის მაგალითიც, რომელზეც რესპონდენტი აცხადებს, – „ვიკვლევდი აჭარის რეგიონში სკოლა–პანსიონების აღსაზრდელთა საჭიროებებს და გამოვლინდა, რომ გამოვკითხეთ 250 რესპოდენტი და აქედან 70 პროცენტი სასკოლო პროცესში ვერ ერთვებოდა, ნუ იმ ჩართულობას, რასაც ისინი ასახელებდნენ, ამას ვერ დავარქმევთ სრულ ჩართულობას. რა თქმა უნდა, დგებოდა იმის ეჭვი, რომ მთელი დღის განმავლობაში, მაშინ როცა ამ ბავშვებს არა აქვთ ინტერნეტი, ჩართული არიან შინ შრომაში მსხვილფეხა საქონლის გარეკვა საძოვრებზე და სხვ.“,_ ამბობს არასამთავრობო ორგანიზაციის წარმომადგენელი გურიიდან.

კოვიდ 19-ის გავლენა ბავშვთა შრომაზე

ამონარიდი ანგარიშიდან: კოვიდ 19-ის პანდემიით გამოწვეული ეკონომიკური და სოციალური კრიზისი არასრულწლოვნებსა და სიღარიბის რისკის ქვეშ მყოფ ბავშვიან ოჯახებზე განსაკუთრებით მწვავედ აისახება. შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის მონაცემებით, 66 მილიონამდე ბავშვი მსოფლიოს მასშტაბით, შეიძლება პანდემიის გამო უკიდურეს სიღარიბეში აღმოჩნდეს. გაეროს ბავშვთა ფონდი და შრომის საერთაშორისო ორგანიზაცია საუბრობენ იმ ძირითად მიზეზებზე, რომელთა გამოც ახალი კორონა ვირუსით გამოწვეული პანდემია კიდევ უფრო გააღრმავებს ბავშვთა შრომის ნეგატიურ პრაქტიკას სხვადასხვა ქვეყანაში. პირველ რიგში, პრობლემაა შეფერხება განათლების მიღებაში: დისტანციურ სწავლებაზე გადასვლის შედეგად, ბავშვები შეიძლება უფრო მეტი დროით დაკავდნენ საშინაო შრომით. შინამეურნეობებმა, რომელთაც კრიზისის შედეგად დაკარგეს შემოსავლის წყარო, შეიძლება უფრო აქტიურად დაიწყონ ბავშვთა შრომის გამოყენება. ბავშვები ეთნიკური უმცირესობების ან სხვა მარგინალური ჯგუფებიდან, ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე, უსახლკარო, დევნილი და ლტოლვილი ბავშვები განსაკუთრებით დიდი რისკის ქვეშ იმყოფებიან. ასევე ცალკე უნდა აღინიშნოს ის ფაქტიც, რომ სახლთან მიჯაჭვულობის პირობებში გაიზრდება წნეხი გოგოებზე, რათა ისინი ჩაერთონ სახლის საქმეებში.

კვლევის შედეგები მიგვითითებს, რომ ბავშვთა შრომა საქართველოში მწვავე და აქტუალური საკითხია. ეს პრობლემა არასაკმარისადაა შესწავლილი და საჭიროებს სიღრმისეულ კვლევას. ემპირიული მონაცემების ნაკლებობასთან ერთად, პრობლემურია ის საკითხიც, რომ ქართული კანონმდებლობა სრულად არ შეესაბამება საერთაშორისო სტანდარტებს, რაც ბავშვებს კიდევ უფრო მოწყვლადს ხდის ბავშვთა შრომაში ჩართვის თვალსაზრისით. წინამდებარე კვლევის ანალიზი კი ცხადყოფს, რომ საქართველოში ბავშვები სიღარიბის, ცხოვრების არასათანადო დონისა თუ სხვა ფაქტორების გამო, სხვადასხვა შრომით აქტივობებში არიან ჩართულნი, რაც მნიშვნელოვნად უშლის ხელს ბავშვის ძირითადი უფლებების რეალიზებას, მათ შორის, განათლების, ჯანმრთელობის დაცვის, განვითარების, თავისუფალი დროისა და დასვენების ხელშეწყობას. მცირე და არასაკმარისია ასევე ბავშვთა შრომის სფეროში მოქმედი სახელმწიფო და მუნიციპალური სერვისები; არაეფექტიანი რეაგირების მექანიზმის გამო, ბავშვები ვერ სარგებლობენ საჭირო მომსახურებით.

რეკომენდაციები

 საქართველოს პარლამენტს: — საერთაშორისო სტანდარტებთან ჰარმონიზების მიზნით, საქართველოს შრომის კოდექსში უფრო დეტალურად გაიწეროს არასრულწლოვანთა სამუშაო საათებისა და შესვენების მარეგულირებელი ნორმები;

— გამომდინარეიქიდან, რომ საერთაშორისო სტანდარტები არ ითვალისწინებს არასრულწლოვანთათვის ზეგანაკვეთური სამუშაოს დაკისრების შესაძლებლობას, გადაიხედოს ეროვნული კანონმდებლობა და შესაძლებლობის შესაბამისად, შეიზღუდოს ბავშვისთვის ზეგანაკვეთური სამუშაოს დაკისრება, რომელიც შეუსაბამობაში მოდის საერთაშორისო სტანდატთან;

— განისაზღვროს დამსაქმებელთა დამატებითი ვალდებულებები არასრულწლოვანთა დასაქმებასთან მიმართებით, როგორიცაა, მაგალითად, რეესტრის წარმოება, ზრუნვა სამუშაო პირობების უსაფრთხოებაზე, რისკების შეფასება და დასაქმებული არასრულწლოვნის შესაბამისი ინსტრუქტაჟი….

საქართველოს მთავრობას: სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს: საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს: საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს:

— ბავშვის უფლებათა კოდექსის შესაბამისად, ცენტრალურ დონეზე შემუშავდეს ბავშვთა შრომის სფეროს მომწესრიგებელი პოლიტიკის დოკუმენტი და რელევანტური ინსტრუმენტები, პრაქტიკაში ეფექტიანად განსახორციელებლად, როგორც მუნიციპალიტეტებისთვის, ისე – სამთავრობო უწყებებისთვის.

 — ბავშვთა შრომის უსაფრთხოებისა და ჯანმრთელობის საკითხების სათანადოდ ასახვის მიზნით, გადაისინჯოს ეროვნული საკანონმდებლო ნორმები, დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ეროვნული ცენტრების, პირველადი ჯანდაცვის ცენტრების როლის გაძლიერების მეშვეობით; ბავშვთა შრომის პრევენციისთვის, მოხდეს ჯანდაცვის რისკების შეფასების დოკუმენტის შემუშავება სამუშაო ადგილებზე ბავშვთა მძიმე, მავნე და საშიშპირობებიანი ზემოქმედებისაგან დასაცვად.

 — ბავშვთა შრომის შემთხვევებთან დაკავშირებულ მომართვებზე განხორციელდეს ეფექტური და ქმედითი რეაგირების ღონისძიებები, მათ შორის დროულად მოხდეს თითოეულ შემთხვევაზე ეფექტური სარეაგირებო ზომების მიღება, დაზარალებული არასრულწლოვნის იდენტიფიკაცია და საჭიროების შესაბამისად, რეფერირება პასუხისმგებელ უწყებასთან ან/და ფსიქოლოგთან; .

— კომპეტენციის ფარგლებში, დაიგეგმოს პრევენციის და აღმოფხვრის ქმედითი ღონისძიებები ბავშვთა შრომის შემთხვევებზე; მათ შორის, მულტიდისციპლინური მიდგომის საფუძველზე, ინდივიდუალურად შეფასდეს შრომაში ჩართულ ბავშვთა საჭიროებები, ჯეროვანი ყურადღება დაეთმოს შრომის მძიმე ფორმების შედეგად დაზარალებულ არასრულწლოვანთა მდგომარეობაზე ზედამხედველობას, სოციალური მუშაკისა და ფსიქოლოგის მონაწილეობით;

— კოვიდ 19 პანდემიის პირობებში განსაკუთრებული ყურადღება გამახვილდეს რისკ ჯგუფში მყოფ ბავშვიან ოჯახებზე, მათი სოციალური გაძლიერების მიმართულებით.

— ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში გაძლიერდეს მოსწავლეთა საგაკვეთილო პროცესზე ზედამხედველობა და გაცდენების ზუსტი აღრიცხვა;

— უზრუნველყოფილ იქნეს ბავშვთა შრომის საფუძვლით საგაკვეთილო პროცესის გაცდენების რეფერირება;

— დაიგეგმოს ბავშვთა შრომის, განსაკუთრებით კი, შრომის უკიდურესი და მძიმე ფორმების პრევენციის საინფორმაციო კამპანიები;

— სკოლის საგაკვეთილო ბადეში, კლასის დამრიგებლის საათების ან/და დამოუკიდებელი აქტივობის სახით, სასწავლო მიმართულებად ასევე განისაზღვროს ბავშვთა შრომის საკითხები.

— არასრულწლოვანთა ანტისაზოგადოებრივ ქმედებაში სავარაუდო შემთხვევებს, ბავშვთა იძულებითი შრომისა და შრომითი ექსპლუატაციის სავარაუდო ფაქტებს, განხორციელდეს დროული, ყოველმხრივი და ეფექტიანი სისხლისსამართლებრივი ღონისძიებები, პრევენციისა და რეაგირების მიმართულებით – აღნიშნულია სახალხო დამცველის ანგარიშში.