სამოქალაქო აქტივისტებთან ერთად მოგზაურობა დასავლეთ საქართველოს ჰესებიან მთა-ბარში, რომელიც „მწვანე ალტერნატივას“ ინიციატივით ჩატარდა ჟურნალისტებისთვის, უამრავი კუთხით იყო საინტერესო.
ეს არ იყო მხოლოდ ვარციხჰესის, გუმათჰესის, რიონჰესის, ლაჯანურჰესის და აწ უკვე შეჩერებული ნამახვანჰესის იავარქმნილი გარემოს დათვალიერება, უამრავი პრობლემის ნახვა, რაც თუ ადგილზე არ ნახე, სხვადასხვა ფოტო თუ ტელე კადრით სრულად ვერანაირად ვერ აღიქვამ.
ჟურნალისტებმა ღია სივრცეში, სფეროს მეცნიერებთან ერთად, სამოქალაქო აქტივისტთა ჩართულობით, მოისმინეს რა გამოწვევები არსებობს ჰიდროლოგიური, ბიოფაუნის და ასევე ენერგეტიკული თვალსაზრისით.
ერთ-ერთი კონკრეტული თემა და არანკლებ საინტერესო და ყურადსაღები, ვიდრე ჰესების მშენებლობაა და მისი თანამდევია, დინოზავრის დროინდელი უნიკალურის სახეობის თევზის, ზუთხის გადაშენების პირად მისვლის სერიოზული საფრთხეა.
ზუთხისებრთა ოჯახის წარმომადგენლები მიეკუთვნებიან ასი მილიონი წლის წინ წარმოშობილ უძველეს თევზებს, რელიქტებს, რომლებიც გარემო პირობების არახელსაყრელ, ძალზე ცუდ ცვლილებებთანაც კი კარგად არიან შეგუებული.
რაოდენ გასაკვირიც უნდა იყოს, ასეთ უნიკალურ სახეობას გადაშენების საფრთხე სწორედ ჰესების ბუმმა, მისმა არასტანდარტულმა, გარემო პირობებთან შეუთავსებელმა, უამრავი დარღვევების ფონზე მშენებლობამ, ასევე არაერთმა გაუთვალისწინებელმა გარემოებამ შეუქმნა.
სამოქალაქო აქტივისტი, „მწვანე ალტერნატივას“ მოწვეული ექსპერტი, თამარ ედიშერაშვილი, რომელიც ილიას უნივერსიტეტის დოქტორანტურაში სწავლობს და ზუთხისებრების კვლევით არის დაკავებული, ძალზე სინტერესო ინფორმაციას გვაწვდის:
_ზუთხისებრები დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიულ წყლებში ბინადრობენ და დღეისთვის მათი გავრცელება-გამრავლებისთვის ხელისშემშლელ დაბრკოლებად ჰესების მშენებლობა ითვლება. ზუთხი არის თევზი, რომელიც ზღვაში ბინადრობს. საქვირითედ კი მდინარეში მიემართება. ამ სახეობამ 200 მილიონი წლის წინ დაიწყო წარმოშობა, დაახლოებით მაშინ, როცა ჯერ კიდევ დინოზავრები ცხოვრობდნენ. დინოზავრებმა კატაკლიზმებს ვერ გაუძლეს, ზუთხისებრებს კი ფაქტიურად ცვლილებაც არ განუცდიათ, ისე მოაღწიეს აქამდე. დღეისთვის კი წითელ ნუსხაშია შეტანილი. ზუთხი ადის, დაახლოებით, მდინარის შუაწელამდე, სადაც ქვაღორღია და იქ ქვირითობს, რომ კარგად დაიმალოს. სულ 6-7 სახეობის ზუთხი იყო საქართველოს ტერიტორიულ წყლებში გავრცელებული და ერთ-ერთი, კოლხური ზუთხი, შესაძლოა იყოს ენდემურიც, რის კვლევაზეც დღეს აქტიურად მუშაობენ მეცნიერები. გენეტიკური კვლევები კვლავ უნდა გაგრძელდეს. ზუთხი მეტად თავისებური თევზია. 6-7 წლის ასაკამდე არ ქვირითობენ. მას ახასიათებს დაყოვნებული სექსმწიფობა. ამიტომაც არ მრავლდება ხშირად! ასევე ერთ წელს რომ იქვირითებს, მეორე წელს ტოვებს. ცხოვრობს ზღვაში და ელოდება წყალმოვარდნის პერიოდს. ეს არის მისთვის სიგნალიზაცია მდინარეში შესვლისა და აღმა ლტოლვისკენ, საქვირითოდ! ერთ მდედრს მიჰყვება სამი მამრი! ისინი ძალიან ფაქიზი გარემო პირობების მომხრე არიან გასამრავლებლად! უბრალო ხმაურიც კი არ მოსწონთ მდინარის ახლო-მახლო! მით უფრო, თუ ღორღს იღებენ! განსაკუთრებით კი, როცა ჰესების მშენებლობაა გაჩაღებული და არსადაა დატოვებული თევზსავალი ნაწილი! ან თუ არის დატოვებული, უხარისხოდ ნაკეთებია, მოვალეობის მოხდის მიზნით, სადაც არაფერი ესაქმება თევზს! _ გვეუბნება თამარ ედიშერაშვილი.
მოხდა ისე, რომ ჰესებმა ჩაუკეტეს, შეუზღუდეს ზუთხებს საქვირითე აღმასვლის სივრცეები. როგორც ადგილზე, სამოქალაქო აქტივისტებმა გვაჩვენეს, ვარციხჰესის შემთხვევაში ეს მანძილი ცხრა კილომეტრით შემცირდა! ხოლო, ეს შემცირებული სივრცე რომ გადაელახა ზუთხებს, კაშხალთან უნდა ყოფილიყო გამომდგარი თევზსავალი „გზა“.
_ზოგადად, თევზსავალი ყველა ჰესს უნდა ჰქონდეს გაკეთებული და ეს იმ თევზებზე უნდა იყოს მორგებული, რომლებიც კაშხალის ზედა ნაწილებში უნდა გადადიოდნენ. არცერთ ჰესზე ეს პრინციპი დაცული არ არის! _ამბობს თამარ ედიშერაშვილი.
მისივე საგანგებო განმარტებით, ზუთხებისებრთა წარმომადგენლებს, როგორც იშვიათი სახეობის, დინოზავრის თანადროულ თევზებს, სწორედ ამიტომ სჭირდებათ საგანგებო მოფრთხილება გასამრავლებლად. ამ პროცესს კი უდიდესი დარტყმა მიაყენა კაშხალების მშენებლობებმა.
_უფრო მარტივად რომ ვთქვათ, ზუთხი მდინარის შუაწელს ზემოთ მიეშურება! ამ გზაზე კი, შუაწელამდე, მას ყველგან ბარიერად ხვდება „მკვლელი კაშხალი“, რომელსაც მხოლოდ ფორმალური თევზსავალი გააჩნია! ასეთ თევზსავალზე ცხენიანი კაცი თუ გადახტება, თორემ იქ თევზს არაფერი ესაქმება! _ განმარტავს ის.
სხვათა შორის, მსოფლიოში ზუთხისებრთა სახეობების შემცირებამ, ჯერ კიდევ წინა საუკუნის 60-იან წლებში განაპირობა მათი ბიოლოგიის უკეთესი შესწავლის აუცილებლობა და ხელოვნური მომრავლება.
რაც შეეხება საქართველოს, აქ კაშხალების მშენებლობის განახლებულმა ბუმმა საგანგაშო მდგომარეობა შექმნა იმ მიმართულებით, რომ მდინარის შუაწელამდე შეცურვის საშუალება ამოუკეტეს ზუთხებს. ადრე აშენებულ კაშხალთა მთელ სისტემაში კი, ფორმალურად გაკეთებული თევზსავალები, უბრალოდ , უფუნქციოა!
უმთავრესი კითხვა, რაც სამოქალაქო აქტივისტების მიმართ გამოიკვეთა ამ შეხვედრისას, იყო ის, თუ რატომ არ ეკიდებიან პასუხისმგებლობით თევზსავალების მოწყობას ამ კაშხლების მონაკვეთზე, რომ ქვირითობისას თავისუფლად შეძლონ აღმა ცურვა ამ უნიკალური სახეობის თევზებმა.
_წესიერი, გამომდგარი თევზსავალის ჩაბჯენა კაშხალის სივრცეში, საკმაოდ ძვირი ჯდება! თითქმის, კაშხალის მშენებლობას უტოლდება! ამიტომ ამჯობინებენ ფონს ადვილად გასვლას და კი ხედავთ, როგორი თევზსავალებია მოწყობილი! _ გვიპასუხეს აქ.
მართლაც, ვარციხჰესსა და გეგუთჰესზე, კაშხალის სივრცეში, განაპირად მოწყობილ ე.წ. თევზსავალებზე მხოლოდ ბალახია ამოსული და ძლიერი წყალმოვარდნის დროსაც კი, თავისი სივრცით, ის არ აძლევს საშუალებას თევზებს, მდინარის შუაუწელს ზემოთ გადავიდნენ. თევზი აქამდე რომ მოვიდეს და გასცდეს ამ სივრცეს ზემოწელისკენ, საგანგებოდ მოწყობილი თევზსავალი სჭირდება! ზუთხები მასიური თევზებია და სჭირდებათ სივრცე და შესაბმისად მოხერხებული გარემო, რომ გამრავლების დროს, ქვირითობის ლოკაციამდე უპრობლემოდ მიაღწიონ!
თამარ ედიშერაშვილი აცხადებს, რომ მიღწეულია გარკვეული შეთანხმებები, რათა თავიდან გაკეთდეს თევზსავალები, უფრო სწორად, არსებულის რეაბილიტირება მოხდეს, ვარციხჰესზე განსაკუთრებით. რომ ეს არის საშვილთაშვილო საქმე ამ ენდემური ჯიშის, დინოზავრის თანადროული სახეობის გადასარჩენად!
ვარციხჰესის მიდამოებში, ექსპერტებთან, დარგის სპეციალისტებთან, ჟურნალისტებთან ერთად, მოხდა სხვადასხვა გამოწვევების ირგვლივ საუბარი.
ჟურნალისტებმა დაათვალიერეს ამჟამად შეწყვეტილი ნამახვანჰესის ტერიტორია, გაჩეხილი ტყეები, მეწყერსაშიში უამრავი ზონა, სადაც მიწის დიდი მასებია დაძრული. ასევე ახალი გზის მშენებლობის გამო გაჩეხილი მთის მასივი, რაც ველურ ბუნებაში ჩარევის უპერეცედენტო ფაქტია.
„ჩვენ, სამოქალაქო აქტივისტები მთელ საზოგადოებას მოვუწოდებთ კიდევ მეტი აქტიურობისკენ, რათა დავიცვათ ჩვენი დედა ბუნება, რომელშიც უხეში ჩარევა კატასტროფისკენ მიაქანებს დღემდე ჩვენამდე მოღწეულ ეკოსამყაროს, რომლის სახით იშვიათი, უნიკალური სიმდიდრის პატრონი ვართ“, _ ასე დაასრულა საუბარი, სამოქალაქო აქტივისტმა, თამარ ედიშერაშვილმა.
