ევროპის საბჭოს წამების საწინააღმდეგო კომიტეტმა (CPT) გამოაქვეყნა ანგარიში საქართველოში პერიოდული ვიზიტის შესახებ, რომელიც 2024 წლის 18-დან 29 ნოემბრამდე და 2025 წლის 21-22 იანვარს ჩატარდა.
“ვიზიტის დროს, CPT-მ შეაფასა პოლიციის მიერ დაკავებულ პირებთან, მათ შორის, 2024 წლის 29 ნოემბრიდან თბილისში მიმდინარე საჯარო დემონსტრაციებთან დაკავშირებით ცოტა ხნის წინ დაკავებულებთან, გათვალისწინებული მოპყრობა და დაცვის საშუალებები. დელეგაციამ ასევე შეისწავლა რამდენიმე სასჯელაღსრულების დაწესებულებასა და სამ ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში არსებული პირობები, ფოკუსირებული მკურნალობაზე, საცხოვრებელ პირობებსა და იძულებითი ჰოსპიტალიზაციის სამართლებრივ დაცვაზე. 2024 წლის 28 ნოემბრამდე, გამოკითხული დაკავებული პირების აბსოლუტურმა უმრავლესობამ, რომლებიც იმყოფებოდნენ ან ცოტა ხნის წინ იმყოფებოდნენ პოლიციის მიერ დაკავებულ პირებში, განაცხადა, რომ პოლიცია მათ სწორად მოეპყრო. ამის საპირისპიროდ, CPT-მ არასათანადო მოპყრობის შესახებ ბრალდებებით დატვირთა, როდესაც მან გამოკითხა 2024 წლის 29 ნოემბერს თბილისში გამართულ დემონსტრაციებთან დაკავშირებით დაკავებული მრავალი პირი. გამოკითხულ პირთა უმეტესობას აღენიშნებოდა თვალსაჩინო დაზიანებები, რომელთაგან ზოგიერთს მძიმე დაზიანებები ჰქონდა და სასწრაფო სამედიცინო დახმარებას საჭიროებდა. მათ აღწერეს პოლიციის ქცევის აშკარა ნიმუში დემონსტრაციის დროს: ნიღბიანი და კაპიუშონიანი, უცნობი პოლიციელები, როგორც ამბობენ, ჯგუფურად აკავებდნენ, დაკავებულ პირებს განურჩევლად ურტყამდნენ და ფეხებს ურტყამდნენ მთელ სხეულზე, ემუქრებოდნენ მათ. გარდა ამისა, სავარაუდოდ, ცემა განხორციელდა განმეორებით, ერთდროულად რამდენიმე ოფიცრის მიერ, მათ შორის მაშინ, როდესაც პირებს ხელბორკილები ჰქონდათ შეკრული ზურგს უკან. თითქმის ყველა შემთხვევაში, ძალადობა შეწყდა მას შემდეგ, რაც პირები ნიღბის გარეშე პოლიციელებს გადასცეს.
CPT კიდევ ერთხელ ადასტურებს თავის დიდი ხნის რეკომენდაციას, რომ საქართველოს ხელისუფლებამ უნდა გადადგას ნაბიჯები იმის უზრუნველსაყოფად, რომ პირების დაკავებისას პოლიციამ გამოიყენოს მხოლოდ აბსოლუტურად აუცილებელი და პროპორციული ძალა. ძალადობის რაიმე ფორმას არასდროს არ აქვს გამართლება იმ პირებთან მიმართებაში, რომლებიც პოლიციელების კონტროლის ქვეშ არიან მოქცეულნი.
კომიტეტმა ხაზგასმით აღნიშნა ბრბოს კონტროლის ტექნიკის ტრენინგის გადაუდებელი აუცილებლობა და დემონსტრაციებზე განლაგებულ ყველა ნიღბიან სამართალდამცავ ორგანოს თვალსაჩინო საიდენტიფიკაციო ნიშნების ჩვენება. CPT-ის 2018 წლის ანგარიშში განხილული იყო დაუსჯელობის პრობლემა, ხაზი გაესვა შეშფოთებას პოლიციის მიერ გადაცდომების გამოძიების ეფექტურობასთან დაკავშირებით. ამ კონტექსტში, სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის (SIS) ბოლოდროინდელი გაუქმება და მისი ფუნქციების პროკურატურისთვის გადაცემა შეშფოთების საგანია. სამართალდამცავი ორგანოების წარმომადგენლების მიერ არასათანადო მოპყრობის ბრალდებების გამოსაძიებლად დამოუკიდებელი მექანიზმის შექმნა კომიტეტის დიდი ხნის რეკომენდაცია იყო. დამოუკიდებელი საგამოძიებო ორგანოს გაუქმება, მისი გაძლიერების ნაცვლად, საპირისპირო მიმართულებით გადადგმული ნაბიჯი ჩანს. CPT-მ მოინახულა ლაითურის #1 ციხე, #8 ციხე, #15 ციხე ქსნისა და ციხის საავადმყოფო (#18 სასჯელაღსრულების დაწესებულება) გლდანში, ასევე #2 ციხე ქუთაისში (ახლადმოსული წინასწარი პატიმრების გასაუბრებისთვის). სასჯელაღსრულების სისტემა ზოგადად არ იყო გადატვირთული, თუმცა ლოკალური გადატვირთულობა კვლავ არსებობდა. საქართველოს ხელისუფლებამ უნდა უზრუნველყოს, რომ ყველა ციხე დარჩეს დადგენილი ტევადობის ფარგლებში, რომელიც დაფუძნებულია 4 მ (2) საცხოვრებელი ფართის სტანდარტს ერთ პატიმარზე მრავალადგილიან საკნებში. არანაირი პროგრესი არ მიღწეულა ნახევრად ღია ციხეების (ე.წ. „ზონების“) დახურვის მიმართულებით, რომლებიც კვლავ განიცდიან ქრონიკულ პრობლემებს, როგორიცაა გადატვირთულობა, პატიმართა განაწილების სათანადო პოლიტიკის არარსებობა, პატიმრებს შორის ძალადობა, არაფორმალური პატიმრების იერარქიის გავლენა, არასაკმარისი აქტივობები და ძალიან მცირე პერსონალი. CPT-მ ხაზი გაუსვა ამ დაწესებულებების ჩანაცვლებას უფრო პატარა, მოდულური ციხეებით, რომლებიც ორიენტირებულია რეაბილიტაციასა და ინდივიდუალურ აქტივობებზე და მეტი პერსონალით. CPT-მ პერსონალის მხრიდან პატიმრების ფიზიკური მოპყრობის შესახებ ბრალდებები არ მიიღო და პატიმრებს შორის ძალადობის შემთხვევები იშვიათი იყო დახურული ტიპის ციხეებში (ციხეები #1, #2 და #8). ამის საპირისპიროდ, #15 ციხეში, ღია საკნების რეჟიმით და პერსონალის მცირე წარმომადგენლობით, პატიმრებს შორის ძალადობა უფრო ხშირი იყო და პატიმრების არაფორმალური იერარქია მუდმივი იყო. CPT-მ მოუწოდა ხელისუფლებას, უფრო მკაცრი ზომები მიეღო ასეთი ძალადობისა და დაშინების თავიდან ასაცილებლად, განსაკუთრებით ნახევრად ღია ტიპის ციხეებში. საქართველოში ციხის რეჟიმების განვითარებაში რეალური პროგრესის არარსებობა ხელისუფლების რეალურ წარუმატებლობას წარმოადგენს. პატიმრებს, როგორც წესი, არ ჰქონდათ ორგანიზებული საკნისგარეშე აქტივობები, ბევრი მათგანი დღეში 23 საათამდე იყო ჩაკეტილი საკნებში – გარდა #15 საპყრობილის პატიმრებისა. გარდა ამისა, ბევრი პატიმარი თვეების, თუ არა წლების განმავლობაში იმყოფებოდა სამარტოო საკანში, ძალიან შეზღუდული ადამიანური კონტაქტით და ხშირად მუდმივი ვიდეომეთვალყურეობის ქვეშ. ეს მიუღებელია. საქართველოს ხელისუფლებამ უნდა შეიმუშაოს და დანერგოს მიზანმიმართული აქტივობების პროგრამები ყველა პატიმრისთვის და უზრუნველყოს რისკის შეფასებისა და ინდივიდუალური სასჯელის დაგეგმვის ზომების სრული განხორციელება, როგორც ეს გათვალისწინებულია სასჯელაღსრულების კოდექსით.
ციხის ჯანდაცვის სერვისები ზოგადად კარგი იყო, საფუძვლიანი სამედიცინო შემოწმებით და დაზიანებების სათანადო აღრიცხვით. თუმცა, ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაზღვევის უზრუნველყოფა კვლავ დაბალი იყო.
ყველა მონახულებული ციხე ასევე ძალიან არასაკმარისი პერსონალით იყო დაკომპლექტებული, არ ჰყავდათ როგორც საპატიმრო პერსონალი, ასევე სოციალური მუშაკები, რაც შეუძლებელს ხდიდა ადეკვატური რეჟიმის შემუშავებას. მე-15 საპყრობილის ადმინისტრაცია და პერსონალი იძულებული იყო, გარკვეული საპატიმრო ამოცანების შესასრულებლად პატიმრებზე დაყრდნობით მოეთხოვათ თავი. CPT ამ სიტუაციას სრულიად მიუღებლად მიიჩნევს.
კომიტეტი კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ ყველა პატიმარს კვირაში მინიმუმ ერთი საათი უნდა ჰქონდეს ვიზიტის დრო და რომ ციხის ვიზიტების პირობები გაუმჯობესდეს, რათა, როგორც წესი, ღია ვიზიტების შესაძლებლობა იყოს.
CPT-მ მოინახულა თბილისის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრი (თბილისის ფსიქიატრიული საავადმყოფო) და ხელვაჩაურის (ბაღის სამედიცინო ცენტრი) და ქუტირის (ხონის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი) ფსიქიატრიული საავადმყოფოები. პერსონალის მხრიდან პაციენტებთან არასათანადო მოპყრობის შესახებ ბოლო დროს არანაირი ცნობა არ მიუღია და პაციენტებს შორის ძალადობა იშვიათი იყო და პერსონალი სათანადოდ აკონტროლებდა მას. ქუტირის საავადმყოფოში, ისევე როგორც ხელვაჩაურის საავადმყოფოში, მნიშვნელოვანი რემონტი ჩატარდა და კარგ პირობებს სთავაზობდა; თუმცა, თბილისის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში პირობები სასწრაფოდ საჭიროებდა გაუმჯობესებას და შეიძლება შეფასდეს, როგორც დამამცირებელი. პაციენტების საცხოვრებელი პირობები ამ საავადმყოფოში მნიშვნელოვნად უნდა გაუმჯობესდეს.
ფსიქიატრიული მზრუნველობა ძირითადად პირველი თაობის ანტიფსიქოზურ პრეპარატებზე იყო დამოკიდებული, რაც გვერდითი მოვლენების რისკს იწვევდა. CPT რეკომენდაციას უწევს მათი გამოყენების შემცირებას და საჭიროების შემთხვევაში ახალი თაობის მედიკამენტებზე გადასვლას. თერაპიული და რეაბილიტაციური აქტივობები ძალიან შეზღუდული იყო, სხვა საკითხებთან ერთად, პერსონალის დეფიციტის გამო. ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციისა და ავტონომიისთვის მომზადების მხარდასაჭერად საჭიროა მეტი ფსიქოლოგი, ოკუპაციური თერაპევტი, ექთანი და დამხმარე პერსონალი. პაციენტებს, როგორც წესი, კვლავ უწევთ არასასწრაფო სომატური ჯანდაცვისთვის გადახდა, რამაც შეიძლება უარყოფითად იმოქმედოს შეფასებასა და მკურნალობაზე. გარდა ამისა, ყველა პაციენტისთვის უნდა გაფართოვდეს ღია ცის ქვეშ და აქტივობებზე წვდომა, რაც შესაძლებლობის შემთხვევაში შეუზღუდავი გარე ვარჯიშისკენ იქნება მიმართული.
შეზღუდვის პრაქტიკა, როგორც წესი, პროპორციული და არა გადაჭარბებული ჩანდა, მაგრამ ქიმიური შეზღუდვის შემთხვევები სათანადოდ არ იყო აღრიცხული. CPT მოუწოდებს ყველა ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში შეზღუდვის საშუალებების შესახებ მისი სტანდარტების თანმიმდევრული განხორციელებისკენ.
ძალიან ცოტა „სამოქალაქო“ პაციენტს ჰქონდა იძულებითი მოთავსების ფორმალური ბრძანება, მაგრამ ბევრ „ნებაყოფლობით“ პაციენტს ფაქტობრივად თავისუფლება აღეკვეთა, არ შეეძლო ჩაკეტილი პალატებიდან გასვლა, ხშირად ექვემდებარებოდა შეზღუდვას და არ ჰქონდათ იძულებითი პაციენტებისთვის განკუთვნილი სამართლებრივი დაცვა. სასწრაფო ნაბიჯები უნდა გადაიდგას სამართლებრივი დაცვის უზრუნველსაყოფად. სასამართლო ფსიქიატრიული პაციენტების შემთხვევაში, შესაბამისი სამართლებრივი დებულებები ზოგადად დაცული იყო. თუმცა, განთავსების განხილვის პროცესის დროს უნდა იქნას მიღებული ზომები დამოუკიდებელი ფსიქიატრიული ექსპერტის მიერ განხილვისთვის.
პაციენტები ხშირად გრძნობდნენ ვალდებულებას, მიეღოთ მკურნალობა, ამიტომ მათი თანხმობა არ შეიძლება ჩაითვალოს ჭეშმარიტად ინფორმირებულად. CPT-სთვის, ყველა ფსიქიატრიულ პაციენტს, ნებაყოფლობითს თუ იძულებითს, „სამოქალაქო“ ან სასამართლო განთავსების ქვეშ, სრული ან შეზღუდული ქმედუნარიანობით, უნდა მიეცეს საშუალება, მისცეს თავისუფალი და ინფორმირებული თანხმობა მკურნალობაზე. საქართველოს ხელისუფლებამ უნდა უზრუნველყოს, რომ პაციენტთა უფლებების შესახებ საინფორმაციო ბროშურა სისტემატურად გაიცეს ყველა პაციენტისთვის (და მათი ოჯახის წევრებისთვის/მეურვეებისთვის) მიღებისთანავე. გარე სამყაროსთან კონტაქტი პრაქტიკაში ზოგადად დამაკმაყოფილებელი ჩანდა, განსაკუთრებით ოჯახის წევრების ვიზიტების თვალსაზრისით.
მათ პასუხში, საქართველოს ხელისუფლება გვაწვდის ინფორმაციას და აღწერს CPT-ის რეკომენდაციების საპასუხოდ გატარებულ ზომებს”,_ წერია ინფორმაციაში.
