ჟურნალი ,,მოგზაური” (1905) მკითხველს მოუთხრობდა შუხუთში მომხდარი ურთიერთდახმარების ერთ მაგალითს: ,,კვირას, 5 ივნისს თავი მოიყარა 500 კაცმა და ქალმა ეკლესიის გალავანში, კრების მიზანი იყო, გამოეკვლია, თუ რამდენი უმუშახელო ოჯახი იყო დავარდნილი და რამდენი ქცევა ყანა ქონდათ (ამ დავარდნილებს) გასამარგლავი. როდესაც დეტალურათ გამოიკვლიეს ყველაფერი, შემდეგ ორატორმა მიმართა კრებას: ,,აი, ამხანაგებო, ამდენი ოჯახია ჩვენს სოფელში უმუშახელოთ დავარდნილი, ყანა უფუჭდებათ უმარგლავი და რაღა ძმობა იქნება თუ არ გავუწვდით ხელს და გაჭირვებულს არ წამოვაყენებთ?! საჭიროა, ამხანაგებო, დავეხმაროთ გაჭირვებულთ, ხელი გავუწოდოთ და მით ვიხსნათ სიკვდილისაგან! _ ,,მზათ ვართ ყველა! მზათ!” _ დაიძახა ხალხმა ერთხმათ.
მეორე დღეს, რიცხვით ასმა კაცმა მოიყარა თავი სოფლის ერთ კუთხეში და საღამომდი ყანა დაამუშავეს. ამასთან საყურადღებოა ისიც, რომ ყანის პატრონები ხარჯისთვის არ შეუწუხებიათ, თვითოეულს თავისი სადილი მოუვიდა სახლიდგან“…
გურიაში, ისევე როგორც საქართველოს სხვა კუთხეებში, ფართოდ იყო გავრცელებული ზემოთ მოყვანილი შრომითი ურთიერთდახმარების ფორმა, რომელსაც ,,ნადი” ეწოდებოდა. მეზობლები ოჯახს ეხმარებოდნენ ან ამ უკანასკნელის მიწვევით, ან საკუთარი ინიციატივით _ თუ ოჯახს ან მარჩენალი არ ჰყავდა, ან ავადმყოფობდა ან კიდევ, თავად ვერ გასწვდებოდა სამუშაოს ჩატარებას. თურმე ამა თუ იმ ოჯახის უფროსის ავადმყოფობის დროს, მის დასახმარებლად ეკლესიაში კვირა დღეს თათბირს გამართავდნენ, დათქვამდნენ დღეს და ავადმყოფის ყანას კოლექტიურად დაამუშავებდნენ. ყოფილა შემთხვევები, რომ ყანის პატრონს ამის შესახებ რამდენიმე დღის შემდეგ გაუგია.
ყანის ფართობის მიხედვით მუშების რაოდენობა ნადში სხვადასხვა იყო, თუმცა, რვა კაცზე ნაკლები არ უნდა ყოფილიყო. ნადი ზოგჯერ ას და მეტ კაცსაც კი აღწევდა. ხვნა-გამარგვლის და მძიმე სამუშაოს დროს მხოლოდ კაცები მონაწილეობდნენ, ქალებს მათთვის საჭმელ-სასმელი უნდა მიეტანათ (თუ სამუშაო ადგილი სახლთან ახლოს იყო, მუშები პატრონის სახლში იღებდნენ საკვებს). შერეული ნადი მხოლოდ სიმინდის მოსავლის აღების დროს მუშაობდა, თუმცა, იყო ასევე მხოლოდ ქალების ნადი, უმთავრესად ზამთარში.
სამუშაო რომ გაადვილებულიყო, გურულები სიმღერას იშველიებდნენ, რომელსაც „ყანური“ ერქვა და რადგან ის ნადის გარეშე არ ითქმოდა, მას „ნადურს“ ეძახიან.
ნიკოლოზ მეხუზლას გაფირალება თურმე ნადის დროს მომხდარა. აი, ასე აღწერს ამ ამბავს მისი ძმა სიკო: ,,უწინ ყანაში დიდი ნადურობა იცოდენ, ერჯელ ნიკოლოზაი დაფაიჯეს ნადზე და უთხრეს: ნიკოლოზავ, ჩვენ დევიწყებთ და შენ გუუხმევო. გუუხმო ნიკოლოზამ… მერე, რუმ ისვენებდენ, ნიკოლოზამ დახედა თოხს და თქვა: ამის ნამუშიერმა რა უნდა მიქნასო, საპონს არ მიყიდისო… აგი თქვა და მერე ყანაში არც ჩასულა“.
ნადური სიმღერა უძველესია, არსებობს სხვადასხვა ტიპისა:გურიანთულაი, ქობულეთურაი, საჯაოხურაი, ბაილეთურაი, შემოქმედურაი, მურღულაი. ყოველ მათგანს საკუთარი გამორჩეული ხასიათი აქვს. ,,საოჯახურაი უფრო დინჯია, დარბაისლური, მოზომილი; გურიანთულაი _ სწრაფი, აფეთქებული, ცოფი, შლეგი, იერიშის მიმტანი; ქობულეთურაი გურიანთულაის ენათესავება, მაგრამ უფრო მხედრულია; შემოქმედურაის ახასიათებს მეტი სიტკბო და მოქნილობა”, _ წერდა აპოლონ წულაძე.
სიმღერის ტემპი მუშაობის ტემპს ემთხვეოდა. წულაძის თქმით, ნადური სიმღერები ბატონყმობის დროს წარმოიშვა, მასში თვალნათლივ ჩანს ბატონების წინააღმდეგ შეთქმულება, ჯანყი, შეტევა, იერიში, ბრძოლა და გამარჯვება.
,,ნადში წასვლა გლეხისათვის იყო სასიხარულო. მან იცოდა, რომ შორეული სოფლებიდან იქ მოწვეული იქნებოდა საუკეთესო მომღერლები. იქ სასმელ-საჭმელი კარგი იქნებოდა, დროსაც გაატარებდა და აქ შრომას ის სასიამოვნოდ სთვლიდა. მითუმეტეს, თუ თვითონ კარგი მომღერალი იყო, ერთი დღის ნაცვლად ორ შრომა დღეს მიიღებდა. განსაკუთრებით, კრიმანჭულის მთქმელი იშვიათი იყო. მისი მოწვევა მასპინძელს ხშირად შორი სოფლიდან (20-25 კილომეტრი) უხდებოდა”, _ იგონებდა ლოტბარი ავქსენტი მეგრელიძე.
ცხრაასიანი წლების დასაწყისში, გურიის რესპუბლიკის ზეობისას, ერთობლივად სამუშაოდ გამოდიოდა ყველა წოდების ადამიანი _ თავადი, აზნაური და მღვდელი, ანუ ისინი, ვინც მძიმე სამუშაოს არ იყვნენ მიჩვეულნი. მაგრამ მათ სხვა გზა არ ჰქონდათ და უარს ვერ ამბობდნენ _ კარგი ბიჭი იყავი და არ გასულიყავი სამუშაოდ! ,,ცნობის ფურცელი” ერთ ისეთ სამუშაო დღეს აღწერს (1905), როცა სოფელ ჯურუყვეთის საზოგადოება მთელი შემადგენლობით გზის შესაკეთებლად შექუჩდა.
„ისეთი აზნაურები, რომელთაც თავის დღეში თოხი არა სჭერიათ ხელში და მთელ ორ საათს მარტო პირის ბანას ანდომებდნენ, დღეს გლეხებს ამოსდგომიან გვერდში და ბარით მიწას სთხრიან. აქ მღვდელი ანაფორა შაკალთებული მუშაობს, იქ _ მასწავლებელი, ვაჭარი… ყველგან საერთო მხიარულობაა. ხანდახან გაისმის გურული ნადური სიმღერები: ,,გურიანთულაი”, ,,ქობულეთურაი”, ,,საჯაოხურაი”, ,,ბაილეთურაი” და სხვა… ყველა გზები, რომელნიც რამდენი ხანია ვემუდარებოდით მთავრობას და ვერ ვეღირსეთ, ამ კვირეში გაკეთდება“.
ანზორ ერქომაიშვილი ბაბუის შესახებ წერდა: ,,გიგომ (ერქომაიშვილმა) ყველა ნადური იცოდა თავისი ვარიანტებითურთ… ნადურის მცოდნე კაცს დიდი დაფასება ჰქონდა, რადგან კოლექტიური შრომა ტრადიციად იქცა. თუ ოჯახი ყანას ნადის გარეშე დაამუშავებდა, მას ,,უპუროს” უწოდებდნენ, ხოლო თუ ნადურის შემსრულებლები თავიანთ სოფელში არ ჰყავდათ, მათ სხვა სოფლებიდან იწვევდნენ. ხალხი მენადურეებთან ერთად სიხარულით მიდიოდა სამუშაოდ, რადგან შრომა უფრო ხალისიანი ხდებოდა. გარდა იმისა, რომ ნადური შრომას აადვილებდა, მას გასართობი მნიშვნელობაც ჰქონდა”.
როგორც წესი, ნადურს რვა კაცი ასრულებდა. თუ ნადი მრავალრიცხოვანი იყო, ის რვა კაციან ჯგუფებად იყოფოდა და მთელი დღის განმავლობაში სულ განუწყვეტლივ სიმღერა ისმოდა. ერთი ჯგუფი შეასრულებდა „საჯაოხურაის“, მეორე სხვა კუთხის ნადურს, მაგალითად, „შემოქმედურას“, მესამე _ გურიანთულას და ასე შემდეგ.
გუნდები არა მარტო სიმღერაში ეჯიბრებოდნენ, ასევე, მუშაობაშიც.
მეგრელიძე აღნიშნავდა, რომ ,,ნადური ისე შეწყობილია მუშაობასთან, მისი რითმი ისე მოხერხებულად არის გამოგონილი, რომ ძალაუნებურად თოხის მოსმა და მოძრაობა უთუოდ უნდა შეუთანხმო სიმღერის ზომას. სრულიად უსმენო უნდა იყოს ადამიანი, რომ ის საერთო ზომას (მოძრაობას) ჩამორჩეს, რომელსაც ნადურის რითმი გიკარნახებს… ნადურის საშუალებით მუშები თითქმის ორმაგად ასრულებდნენ სამუშაოს. თუ გლეხი მარტო მუშაობით ამა თუ იმ სამუშაოს მაგალითად 40 დღე მოუნდებოდა, ამავე სამუშაოს ერთ დღეს 20 კაცი დაამუშავებდა, თუ ნადური იქნებოდა გამართული. ამრიგად, ეს სიმღერა დიდად შველოდა გლეხს მუშაობის დროს. ის მუშაობდა და თანაც ერთობოდა. დაღლას ის ვერ გრძნობდა”.
სისხამ დილით დაიწყებოდა სამუშაო და მომუშავენი დილის „ნადურს“ ასრულებდნენ, შუადღისას მზე ზენიტს რომ მიაღწევდა, შუადღის „ნადურს“ იმღერებდნენ, მაგალითად:
,,მიმინოსა მწყერი უყვარს,
შევარდენსა ნადირობა,
თუ მასპინძელს ნადი უყვარს,
აწი ქეა სადილობა”.
შემდეგ ზარმლის „ნადურის“ ჯერი დგებოდა (ზარმული სადილსა და ვახშმის შუა პერიოდია). საღამოს ისევ „ნადურს“ წამოსძახებდნენ და ბოლოს, სამუშაოს დამთავრების შემდეგ ,,ელესას” დააგუგუნებდნენ, რაც იმას ნიშნავდა, რომ დიდი მოსავალი გქონებოდეთო. საქმე იმაშია, რომ ,,ელესას” გურიაში საწნახლის, ასევე, საშენი მასალის, ანუ ტყიდან მძიმე ტვირთის გამოტანის დროს მღეროდნენ. როგორც ვხედავთ, სიმღერებისდა მიხედვით დროის განსაზღვრაც შეიძლებოდა.
ბევრმა ცნობილმა მომღერალმა „ნადური“ არ იცოდა, ასეთ მომღერლებს ნადზე არ ეძახდნენ, მათ მხოლოდ ნადის შემდეგ პურმარილზე დაპატიჟებდნენ. ყანაში მუშაობის დროს, ნადურის გარდა, სხვა სიმღერას არ იმღერებდნენ.
აპოლონ წულაძე აღნიშნავდა, რომ ,,ნადური გურულს ისე უყვარდა, რომ კალანდაზე, ყველაზე მეტად ბედობა დღეს, წირვის გამოსვლისას და ,,შელუღის” შემდეგ, ეკლესიის გალავანში აუცილებლად უნდა ემღერათ „ყანური“ და ამით შრომა და მტერზე გამარჯვება ,,დაებედებინათ”.
წყარო:
თ. გელაძე, კოლექტიური შრომის ფორმები გურიაში.
ანზორ ერქომაიშვილი, ჩემი წინაპარი.
ირაკლი მახარაძე, გურული ფირალები.
ავქსენტი მეგრელიძე, გურული ნადური.
აპოლონ წულაძე, ეთნოგრაფიული გურია.
