აია-სოფიას ტაძარი მეჩეთად გადაკეთდა, დღეიდან კი მუსლიმური მსახურება დაიწყო. თურქეთის სახელმწიფო საბჭომ 10 ივლისს მიღებული გადაწყვეტილებით, მთავრობის 1934 წლის გადაწყვეტილება გააუქმა, რომლის მიხედვით სტამბოლში მდებარე აია-სოფიას ტაძარი მუზეუმად გადაკეთდა. შესაბამისად ქრისტიანული სამყაროს მნიშვნელოვანი სიმბოლო, აია-სოფიას ტაძარი კვლავ მეჩეთი გახდა. ლოცვის დროს კი, ქრისტიანული ხატები და მოზაიკები ფარდებით ან ლაზერით დაიფარება, ხოლო ვიზიტორებისთვის, ტაძარში შესვლა უფასო იქნება.
თურქეთის, ამ გადაწყვეტილებას საერთაშორისო საზოგადოების მხრიდან დიდი გამოხმაურება მოყვა. ეკლესიათა მსოფლიო საბჭომ თურქეთის პრეზიდენტს რეჯეფ თაიფ ერდოღანს გადაწყვეტილების გაუქმებისკენ მოუწოდა.
,,აია-სოფიას მუზეუმის მეჩეთად გადაკეთების შესახებ გადაწყვეტილებით თქვენ თურქეთის გახსნილობის სიმბოლოს გარიყულობისა და დაყოფის სიმბოლოდ აქცევთ. გადაწყვეტილება აუცილებლად შექმნის გაურკვევლობას, ეჭვებსა და უნდობლობას, რომელიც ძირს გამოუთხრის თქვენს ძალისხმევას, გაერთიანდნენ და ითანამშრომლონ სხვა და სხვა რწმენის ადამიანებმა. ურთიერთგაგების, პატივისცემის, დიალოგისა და თანამშრომლობის განვითარების, ძველი მტრობისა და დანაწევრების თავიდან აცილების მიზნით, მოგმართავთ, გადახედოთ და შეცვალოთ თქვენი გადაწყვეტილება“ – აღნიშნულია ეკლესიათა მსოფლიო საბჭოს წერილში.
ასევე თურქეთის პრეზიდენტს გადაწვეტილების გაუქმებისკენ მოუწოდა აშშ-ს სახელმწიფო მდივანმა მაიკ პომპეომ. აშშ-ის სენატის, სენატორების, საგარეო საქმეთა კომიტეტის თავმჯდომარის, ჯიმ რიშის და სენატორი რობერ მენდენესის განცხადებით კი, ერდოღანის გადაწვეტილება ქრისტიანების შეურაცხყოფაა.
,,ჩვენ, მტკიცედ ვგმობთ პრეზიდენტ ერდოღანის გადაწყვეტილებას, წმინდა სოფიას მეჩეთად გადაკეთების თაობაზე. ისტორიის გარკვეულ მომენტებში წმინდა სოფიას ტაძარი ქრისტიანებისა და მუსლიმების თაყვანისცემის ადგილი იყო, ხოლო ათწლეულების განმავლობაში ყველა სარწმუნოების ხალხისათვის არაჩვეულებრივი და სტუმართმოყვარე ცენტრი იყო.
მოვუწოდებთ რეჯეფ თაიფ ერდოღანს, გააუქმოს ეს გადაწყვეტილება და შეინარჩუნოს წმინდა სოფიას ტაძრის შესანიშნავი მემკვიდრეობა და რელიგიურად ნეიტრალური მუზეუმის სტატუსი“,- განაცხადეს სენატორებმა.
თურქეთის პრეზიდენტმა, მათ საპასუხოდ განაცხადა, რომ აია-სოფია თურქეთის სუვერენიტეტის საკითხია და არავის შეუძლია ჩარევა, ასევე ერდოღანმა აღნიშნა, რომ აია-სოფიასთვის სტატუსის შეცვლით, თურქეთის ხელისუფლებამ ისტორიული შეცდომა გამოასწორა.
აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით ,,გურია ნიუსი“ რონდელის ფონდის მკვლევარს, თურქოლოგს ზურაბ ბატიაშვილს ესაუბრა.
მისი თქმით, აია-სოფიას ბევრი სიმბოლური დატვირთვა აქვს და ძალიან სენსიტიური თემაა, ამიტომ დიდი ყურადღების ქვეშ მოექცა ეს საკითხი, როგორც თურქეთში, ისე მსოფლიოში.
ასევე, ზურაბ ბატიაშვილი აღნიშნავს, რომ საერთაშორისო თანამეგობრობისთვის, ეს არის იმის მესიჯი, რომ თურქეთი არის დამოუკიდებელი საგარეო პოლიტიკური აქტორი და მას შეუძლია ნაკლებად გაითვალისწინოს, ან საერთოდ არ გაითვალისწინოს, საერთაშორისო თანამეგობრობის აზრი.
როდესაც, აია-სოფიას ტაძარი, ორ რელიგიურ სამყაროს შორის შერიგებისა და მშვიდობის სიმბოლოდ არის აღიარებული… ერდოღანის ეს გადაწყვეტილება, რა აუცილებლობით იყო ნაკარნახევი, რაში დაჭირდა ან რა გზავნილი იყო?
_ ამ გადაწყვეტილებას რამდენიმე კონტექსტი აქვს. მათ შორის არის ისტორიული კონტექსტი, ასევე არის პოლიტიკური კონტექსტიც.
ისტორიული არის ის, რომ მე-6 საუკუნის ტაძარი, თითქმის 10 საუკუნე, როგორც ტაძარი ისე ფუნქციონირებდა, მათ შორის იყო პერიოდები, სანამ ეკლესია დაიყოფოდა, იყო საერთო ქრისტიანული ტაძარი, შემდეგ იყო მართლმადიდებლური ტაძარი, ერთი პერიოდი იყო კათოლიკურიც, როდესაც 1204 წელს ჯვაროსნებმა აიღეს კონსტატინეპოლი და 1261 წლამდე კონსტატინეპოლი, ლათინური იმპერიის შემადგენლობაში შედიოდა, შემდგომ მართლმადიდებლები(ბიზანტიელები) დაბრუნდენ ამ ქალაქში. 1453 წლის 29 მაისს კი, როდესაც ოსმალებმა კონსტატინეპოლი აიღეს, სულთან მეჰმედ II-ის დავალებით, ქრისტიანული ტაძარი მეჩეთად გადააკეთეს და ეს, გახდა ერთგვარი სიმბოლო ბიზანტიაზე, ოსმალეთის გამარჯვებისა.
1934 წელს, თურქეთის პირველი რესპუბლიკის დამაარსებელმა, პირველმა პრეზიდეტმა, ათათურქმა იგი გადააკეთა მუზეუმად. შესაბამისად ეს, ზოგისთვის არის სიმბოლო ოსმალეთის, ბიზანტიაზე გამარჯვების. ზოგისთვის კი თურქეთის სეკულარიზმის, მაგალითად ქემალისტებისთვის.
ამასთან დაკავშირებით სხვადასხვა შეხედულებები არსებობს, მაგალითად: როდესაც ათათურქმა ტაძარი გადააკეთა მუზეუმად, თურქეთის კონსერვატიული ძალების ერთ-ერთ მთავარ მიზნად, სწორედ აია-სოფიასთვის მეჩეთის ფუნქციის დაბრუნება იქცა და ათწლეულობის მანძილზე, ეს იყო მათი ნატვრა და ოცნება. ასე, რომ ამას ბევრი სიმბოლური დატვირთვა აქვს და ძალიან სენსიტიური თემაა, ამიტომ დიდი ყურადღების ქვეშ მოექცა ეს საკითხი, როგორც თურქეთში, ისე მსოფლიოში.
ასევე არის პოლიტიკური დატვირთვაც, იმიტომ, რომ საერთაშორისო არენაზე, თურქეთი, უკვე დიდიხანია დამოუკიდებელი საგარეო პოლიტიკურ აქტორად იქცა, ეს განსაკუთრებით შეინიშნებოდა, როცა საბჭოთა კავშირი დაიშალა და თურქეთის წინაშე აღარ იდგა ეგზისტენციური საფრთხე, მან ნელ-ნელა დაიწყო დამოუკიდებელი საგარეო პოლიტიკის გატარება, რასაც დაემატა ის, რომ ხელისუფლებაში მოვიდა ერდოღანი და მისი პარტია, მათ კიდევ უფრო ბალანსირებული პოლიტიკის გატარება დაიწყეს, აღარ იყო საჭირო დასავლეთის საგარეო პოლიტიკური კურსის გატარება, იმიტომ, რომ აღარ იყო ეგზისტენციური საფრთხე.
მათ შორის, რაც ახლო აღმოსავლეთში ხდება, ლიბიაში, სირიაში სადაც, მეორე მხარე დაპირისპირებული რუსეთია, სწორედ რუსეთის წინააღმდეგადაც არის გადადგმული ეს ნაბიჯი, რომელიც თავს ასაღებს მართლმადიდებლობის დამცველად, საერთაშორისო ასპარეზზე. დასავლეთის მოწოდებაც იყო, მაგრამ იყო რუსეთის მოწოდებაც, რომ ეს ტაძარი მეჩეთად არ გადაკეთებულიყო, მიუხედავად ამისა მაინც გადააკეთეს. ეს იყო მესიჯი, რომ თურქეთი არის დამოუკიდებელი საგარეო პოლიტიკური აქტორი, მათ შორის საერთაშორისო თანამეგობრობის დიდი ნაწილისთვის, რომ შეუძლია, ისეთი ნაბიჯები გადადგას, მათი ინტერესები და მოსაზრებები არ იყოს გათვალისწინებული.
ბოლო, რეგიონულ არჩევნებში, ოპოზიციამ მთელ რიგ ქალაქებში, მათ შორის სტამბოლში გაიმარჯვა. ამან ხომ არ განაპირობა აია-სოფიას მეჩეთად გადაკეთება?
_ ასეთი მოსაზრებებიც კი გაჟღერდა. აქ, არის ერთი მნიშვნელოვანი მომენტი, რომ თურქეთში შემდეგი არჩევნები არის 2023 წლისთვის დანიშნული, მანამდე ჯერ კიდევ 3 წელია დარჩენილი, რათქმაუნდა თუ არ გადმოწიეს. თუმცა ჯერ არჩევნები არ გადმოწუევიათ და არც არის საუბარი, ამიტომ ნაკლებად არის ამასთან დაკავშირებილი, ყოველშემთხვევაში ამ ეტაპზე მაინც არ ჩანს.
აია-სოფიას მეჩეთად გამოცხადება, ხომ არ ნიშნავს სეკულარული სახელმწიფოს დასასრულს და ისლამიზაციის დაწყებას?
_ ასეთი შეფასებებიც კეთდება, მაგრამ რეალურად თუ შევხედავთ ის, რაც სეკულარიზმია, რაც გულისხმობს, რომ თურქეთი რესპუბლიკაა, თავად სეკულარიზმის წყობაში, ძალიან ბევრი ცვლილება შემოიტანა ათათურქმა, რომელიც დღესაც ძალაშია, მაგალითად ის, რომ ლათინური ანბანია და არა არაბული. ასევ ის, რომ დასვენება არის შაბათ-კვირას და არა პარასკევს, როგორც ეს ოსმალეთის დროს იყო.
აღსანიშნავია გვარების რეფორმა, რომელიც ათათურქმა შემოიღო, იგივე ის, რომ დედაქალაქი ანკარაშია და არა სტამბოლში და ა.შ. ანუ ეს ყველაფერი ძალაშია.
ერდოღანის ამ გადაწყვეტილებას, საერთაშორისო საზოგადოების მხრიდან დიდი გამოხმაურება მოყვა, თუმცა მან, ისინი ქვეყნის შიდა საქმეში ჩარევაში დაადანაშაულა, როგორ ფიქრობთ, ერდოღანს აინტერესებს საერთაშორისო საზოგადოების აზრი?
_ საერთაშორისო თანამეგობრობისთვის, ეს არის იმის მესიჯი, რომ თურქეთი არის დამოუკიდებელი საგარეო პოლიტიკური აქტორი და მას შეუძლია ნაკლებად გაითვალისწინოს, ან საერთოდ არ გაითვალისწინოს, საერთაშორისო თანამეგობრობის აზრი. სწორედ, ეს მესიჯი იყო გაგზავნილი, თურქეთიდან უცხოეთში.
ეს არის მისი სუვერენული, უფლება, თუ რას გააკეთების მის საკუთარ ტერიტორიაზე.
აია-სოფიას მეჩეთად გადაკეთება, ხომ არ გამოიწვევს ორ რელიგიას შორის დაპირისპირებას თურქეთში ან სხვა სახელმწიფოებში?
_ თურქეთის მოსახლეობის 99.9 % არის მუსლიმი, ამიტომ ეს ნაკლებად სავარაუდოა. რაც შეეხება, საერთაშორისო არენაზე, დღეს, უფრო სხვა პრობლემები დგას დღის წესრიგში, ალბათ აქაც ნაკლებად მოსალოდნელია რელიგიური დაპირისპირება.
