პატიოსანი მოთამაშეების ბაზარი _ საქართველო კონკურენციის პოლიტიკის მოლოდინში

მეტიც, სტატიების ტერმინოლოგია კიდევ უფრო “დაწურული” და დაკონკრეტებული იყო, ასე მაგალითად: პრეზიდენტის დედის (ან მამის) კომპანიები,  თავდაცვის მინისტრის საწვავის ბიზნესი, მმართველი პარტიის ტელევიზიები, ქალაქის მერის სამშენებლო-სატენდერო მონოპოლია და ასე შემდეგ…

არავისთვის იყო უცხო ის ამბავი, რომ სახელმწიფო პირდაპირ ანიჭებდა პრივილეგირებულ მდგომარეობას რიგ კომპანიებს _ მაგალითად: საქართველოს ლატარიის კომპანიას,  სადაზღვევო კომპანიებს, რომლებსაც რეგიონები ჰქონდათ  გადანაწილებული,  ელიტარულ დონეზე ხდებოდა სხვადასხვა კომპანიების არაფორმალური ლობირება ტენდერებში, სადაც  რამდენიმე დღის  დარეგისტრირებული კომპანიები იმარჯვებდნენ, საბაჟოზე პრივილეგიები არსებობდა ხორბლის, ასანთის, მარილის, ხორცის და სხვა რიგი პროდუქტების იმპორტიორი კომპანიებისთვის.  ადგილი ჰქონდა კარტელურ გარიგებებსაც – მაგალითად ნავთობპროდუქტების ბაზარი.  ახალ კომპანიებს კი ექმნებოდათ ხელოვნური ბარიერები.

წლების განმავლობაში, ასეთი  ბიზნესგარემო იყო საქართველოში ანტიმონოპოლიური სამსახურის არარსებობის პირობებში.  პირობების შექმნა და  ეფექტური კანონის მიღება, წესით,  იმ დროინდელი  უმრავლესობისთვის არანაირ პრობლემას არ წარმოადგენდა, მაგრამ… აქ უკვე რეალურ მიზეზამდე მივდიოდით _ სახელმწიფოს პოლიტიკური ნების არარსებობა.

საინტერესოა, რომელი ქვეყნის მაგალითზე იხელმძღვანელა საქართველოს ხელისუფლებამ მაშინ, როდესაც გააუქმა  თითქმის ყველაფერი, რაც კი ანტიმონოპოლიურ კანონმდებლობას ეხებოდა?

მსოფლიოში არის ისეთი ლიბერალური ქვეყნებიც, სადაც არ არსებობს ანტიმონოპოლიური სამსახური, მაგალითად სინგაპური, ახალი ზელანდია, მაგრამ იქ მაინც არსებობს კონკურენტული ბაზარი. მიზეზი მარტივია _ ხელისუფლება არ ლობირებს და არ ქმნის ხელოვნურ მონოპოლიებს.

ჩვენ   სხვა რეალობის წინაშე ვიდექით…

ანტიმონოპოლიური რეგულირების ისტორია საქართველოში…

ანტიმონოპოლიური სამსახური საქართველოში ჯერ კიდევ 1992 წლიდან ეკონომიკის სამინისტროს დაქვემდებარებაში არსებობდა. 1997 წელს დამოუკიდებელ ორგანოდ  ჩამოყალიბდა და “მონოპოლიური საქმიანობის და კონკურენციის შესახებ” კანონის აღსრულებაზე იყო პასუხისმგებელი.

“ვარდების რევოლუციის” შემდეგ,  2005 წელს ანტიმონოპოლიური სამსახური გაუქმდა  და სანაცვლოდ მკვეთრად შეზღუდული ფუნქციების მქონე “თავისუფალი ვაჭრობისა და კონკურენციის სააგენტო” შეიქმნა, რომელიც 7 კაცისგან დაკომპლექტდა. ამ გადაწყვეტილების მიღებისას ხელისუფლების არგუმეტი იყო, რომ საქართველო პატარა ბაზარია და რეგულირება არ სჭირდებოდა.

ევროკომისიის ფაქტების დამდგენმა მისიამ 2008 წელს საქართველოში კონკურენტული გარემოს შეფასების შემდეგ განსაკუთრებულ აქცენტი ანტიმონოპოლიურ რეგულირებაზე გააკეთა. რეკომენდაციის  შემდეგ, საქართველოს მთავრობამ  2010 წელს “კონკურენციის პოლიტიკის ყოვლისმომცველი სტრატეგია” შეიმუშავა.

2011 წლის დეკემბერში, “კონკურენციის და შესყიდვების სააგენტოები ერთ სამსახურად გაერთიანდა”.

“თავისუფალი ვაჭრობისა და კონკურენციის შესახებ” კანონი საქართველოს პარლამენტმა 2012 წლის მაისში დაამტკიცა, თუმცა ექსპერტებმა მასში მთელი რიგი ნაკლოვანებები აღმოაჩინეს.

ქვეყანაში მიმდინარე გარკვეული ცვლილებებიდან გამომდინარე, არსებობს იმის მოლოდინი, რომ   ეკონომიკა, ბიზნესგარემო და აქედან გამომდინარე თითოეული ჩვენგანის ცხოვრება შეიცვლება… ამ ყველაფრის გარანტად კი არსებული კანონის დახვეწა და მასში ცვლილებების განხორციელება  მოიაზრება…

სახელმწიფო ინსტიტუტები და ექსპერტები ანტიმონოპოლიური კანონმდებლობის სადარაჯოზე!

რამდენად ეფექტურია  ანტიმონოპოლიური საქმიანობისა და კონკურენციის კანონპროექტი   რომელმაც  ანტიმონოპოლიური პოლიტიკა უნდა დაარეგულიროს საქართველოში?  როგორც აღმოჩნდა, ეს საკითხი სახელმწიფოსთვის ერთ-ერთი პრიორიტეტულია და მის რეგულაციაში არაერთი ინსტიტუტია ჩართული.

ანტიმონოპოლიური კანონმდებლობის გაუმჯობესება საქართველოს ეკონომიკის მინისტრმა გიორგი კვირიკაშვილმა 2013  წლის პრიორიტეტებში წარადგინა.  მისი განცხადებით, ამ მიმართულებით მუშაობა ბიზნესგარემოს გაუმჯობესების ერთ-ერთი მთავარი პრინციპი იყო. პრიორიტეტების წარდგენისას, მან ახსენა ბაზრიდან განდევნილი საშუალო ბიზნესიც:

“ეს გახლავთ ირიბი გზით დახმარება იმ საშუალო ბიზნესისთვის, რომელიც განდევნილი იქნა სხვადასხვა ბიზნესიდან. დაგეგმილია კონკურენციის სააგენტოს შექმნა, რომელიც არსებული მონოპოლიების დაშლასა და ბაზრის გახსნაზე იმუშავებს. შემდგომ ეს იქნება პრევენციული მუშაობა იმისთვის, რომ არ მოხდეს კარტელური შეთანხმებები”, – განმარტა კვირიკაშვილმა.

კანონპროექტს დადებითად აფასებენ დამოუკიდებელი ექსპერტებიც, რომლებიც ამ თემაზე უკვე დიდი ხანია მუშაობენ

ირაკლი ლექვინაძე (ექსპერტი ეკონომიკის საკითხებში): “კანონპროექტი,  რომელიც უნდა შევიდეს პარლამენტში, მოიცავს ყველა იმ მიმართულებას და საკითხს, რომელსაც ანტიმონოპოლიური კანონმდებლობა უნდა ითვალისწინებდეს, მასზე პროფესიონალთა გუნდი მუშაობდა, კანონპროექტი არის პრობიზნესული და მათი უფლებები მაქსიმალურად არის გათვალისწინებული, რაც მთავარია კანონპროექტის მიზანი არ არის კომპანიების დაშლა და ზედმეტი რეგულაციები”.

ფინანსთა მინისტრი, ნოდარ ხადური კი მიიჩნევს, რომ “ანტიმონოპოლიური სამსახური მუდმივად მაკონტროლებელი და მბრძანებელი ორგანო არ იქნება, ის უბრალოდ მონიტორინგს გაუწევს ბაზარს, რათა კომპანიებს შორის გარიგება არ მოხდეს”.

კანონპროექტში ბიზნესმენებისთვის საკუთარი უფლებების დაცვის საკმაოდ მყარი მექანიზმია ჩადებული: მართალია, კონკურენციისა და შესყიდვების სააგენტოს უფლება ექნება წარდგენილი განცხადების ან საჩივრის საფუძველზე აწარმოოს საქმის მოკვლევა და მოითხოვოს კონკრეტული ინფორმაცია, მაგრამ საქმეში ჩართული ეკონომიკური აგენტების ადგილზე შემოწმების  უფლება მხოლოდ სასამართლოს თანხმობის საფუძველზე ექნება. ასევე, სასამართლოს უნდა მიმართოს სააგენტომ ეკონომიკური აგენტის მიერ კანონის მოთხოვნების დარღვევით განხორციელებული ქმედების ან მიღებული გადაწყვეტილების შეჩერების თაობაზე. საბოლოო გადაწყვეტილების მიღება სასამართლოს კომპეტენცია იქნება. “საერთო სასამართლოების შესახებ” სულ ახლახანს მიღებული კანონი კი მოსამართლეთა დამოუკიდებლობის დიდ გარანტიას იძლევა.

ელგუჯა მექვაბიშვილი ( ი. ჯავახიშვილის სახელობის ეკონომიკისა და ბიზნესის კათედრის ხელმძღვანელი): “მიმაჩნია, რომ ანტიმონოპოლიური კანონმდებლობის შექმნა და  ამ საკითხის  აღდგენა აუცილებლად იქნება დადებითი ეკონომიკისთვის. მე მქონდა შესაძლებლობა და ადრეც დამიწერია ამის შესახებ, რომ ანტიმონოპოლიური კანონმდებლობა, რომელიც აქამდე არსებობდა  აბსოლუტურად არ შეესაბამებოდა ცივილიზებული, საბაზრო ეკონომიკის სტანდარტებს.

ცივილიზებული საბაზრო ეკონომიკისთვის, რა თქმა უნდა,  საჭიროა ანტიმონოპოლიური კანონმდებლობა, რომელიც დაიცავს სამართლიან კონკურენციას. ეს კარგია მომხმარებლებისთვის, ასევე სტიმულია  წარმოებისა და ეკონომიკის გავითარებისთვის.  ვფიქრობ, რომ ეს ორი მიმართულება სწორი მოვლენაა, თუმცა უნდა მოჰყვეს  პრაქტიკული ღონისძიებებიც, რაც უკვე სახელმწიფო პოლიტიკის საქმეა…”

მთავარი “ბიზნესომბუდსმენი” _ სახელმწიფოს პოლიტიკური ნება!

ანტიმონოპოლიური პოლიტიკის მთავარი პრინციპი, რომელსაც ერთხმად აღიარებენ როგორც საერთაშორისო, ასევე ადგილობრივი ექსპერტები, მდგომარეობს შემდეგში:  რაც არ უნდა კარგი კანონმდებლობა შევქმნათ, თუ არ იქნა  თავისუფალი ბაზრის არსებობის პოლიტიკური ნება, თუკი დაშვებული იქნა სახელმწიფოს მხრიდან პრეცენდენტები პირდაპირი თუ არაპირდაპირი, ფორმალური თუ არაფორმალური პრივილეგიების თუ ლობირების, პრობლემა ყოველთვის იარსებებს.

“დარწმუნებით შემიძლია გითხრათ, რომ ჩვენი ზოგადი დამოკიდებულება ბიზნესის მიმართ არ შეიცვლება არასდროს – ჩვენ მაქსიმალურად ხელს შევუწყობთ ბიზნესმენებს და არ გაბედოს ვინმე ჩინოვნიკმა, ჩაერიოს კერძო ბიზნესში და კერძო საკუთრებაში. ხელშეწყობაში კი ვგულისხმობ ინფრასტრუქტურის განვითარებას და კანონების დახვეწას, დამატებითი ბერკეტების გამოყენებას.. ეს ყველაფერი მიმართულია იქითკენ, რომ რაც შეიძლება კარგად და კომფორტულად იგრძნონ თავი ბიზნესმენებმა.” _ ეს კომენტარი საქართველოს პრემიერ-მინისტრმა ბიძინა ივანიშვილმა “გურია ნიუსთან” გააკეთა, რომელიც ძალიან მნიშვნელოვანი “მესიჯი” აღმოჩნდა ბიზნესმენებისთვის.

პრემიერ-მინისტრის ამგვარ დამოკიდებულებას  კონკურენციის  პოლიტიკის განხორციელების  მიზნითაც დიდი მნიშვნელობა აქვს, რადგან გათვალისწინებულია დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი სტრუქტურის – კონკურენციის სააგენტოს ჩამოყალიბება, რომელიც ანგარიშვალდებული იქნება საქართველოს პრემიერ-მინისტრისა და საქართველოს პარლამენტის წინაშე. სააგენტოს თავმჯდომარეც პრემიერის წარდგინებით ინიშნება.

ევროკავშირის წარმომადგენელმა საქართველოში, ვაჭრობის საკითხებში პროექტის მენეჯერმა ვირჟინი კოსულიმ მრგვალ მაგიდასთან გამართულ კონფერენციაზე (რომელიც ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსა და გერმანიის საერთაშორისო თანამშრომლობის ორგანიზაციის მხარდაჭერით გაიმართა)  “გურია ნიუსთან” ასეთი კომენტარი გააკეთა:

“თავისუფალი ვაჭრობის არცერთი საკითხი არ გადაწყდება სასიკეთოდ, თუკი არ იქნება ჯანსაღი კონკურენცია, რისთვისაც საკანონმდებლო ბაზა უნდა არსებობდეს. სააგენტო დამოუკიდებელი უნდა იყოს თავის საქმიანობაში და დაარეგულიროს ურთიერთობები. ეს არის პროცესი, რომელსაც საქართველო ევროსაბჭოსთან ერთად გადის. კონკურენცია თვითმიზანი არ არის, ეს გახლავთ ბერკეტი, რომელიც არეგულირებს პატიოსან სავაჭრო ურთიერთობებს.”

რისკ-ფაქტორები _ დომინირებული მდგომარეობა თუ მისი ბოროტად გამოყენება?

ვინ არის მონოპოლისტი? არსებობენ თუ არა საქართველოში მონოპოლიები? ადგილი აქვს თუ არა კარტელურ გარიგებებს? – ეს კითხვები ბოლო წლებში არაერთხელ დაისვა.

კანონპროექტი არ კრძალავს ბაზარზე დომინირებულ მდგომარეობას, აკრძალულია მხოლოდ დომინირებული მდგომარეობის ბოროტად გამოყენება. როგორ მოხდება ამ ყველაფრის გამიჯვნა და ხომ არ დაზარალდება ამით ბიზნესი?

ნონა გელაშვილი: ( GIZ – გერმანიის საერთაშორისო თანამშრომლობის ორგანიზაცია): “ზოგადად, ნებისმიერი ცივილიზებული ქვეყნის კონკურენციის კანონის ძირითადი მიზანი და დაცვის ობიექტი სწორედ ბიზნესი და მისი ინტერესებია. მთავარია, რომ კანონი მოქმედებდეს ყველასთვის თანაბრად და კონკურენციის სააგენტო იყოს ობიექტური და ეფექტური ამ კანონის აღსრულებისას. ამ წინაპირობების წარმატებით შესრულების შემთხვევაში, მივიღებთ კონკურენტუნარიან და მომხმარებელზე ორიენტირებულ ბაზარს, რომლითაც ასე ამაყობენ ევროპის ქვეყნები მათ შორის, რა თქმა უნდა, საპატიო ადგილს გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკა იკავებს”.

როგორც აღმოჩნდა, კარტელულ გარიგებებთან ბრძოლა ისეთი განვითარებული ქვეყნისთვისაც კი, როგორიც გერმანიაა, მნიშვნელოვან საკითხს წარმოადგენს.

დოქტორი კატერინა პლატი (კარტერებთან ბრძოლის ფედერალური სამსახური. გერმანია) :

“რაც შეეხება კარტელს და მის პრევენციას, გერმანიაში ცოტა გვიან დავიწყეთ. 2009 წელს შეიქმნა შიდა აუდიტის სამსახური კარტელული გარიგებების წინააღმდეგ. ასეთი საქმით პირდაპირ პროკურატურასაც შეუძლია დაკავდეს და მან დაიწყოს მოკვლევა.  სხვათაშორის, არანაკლებ მნიშვნელოვანია სამოქალაქო აქტივობა, რის მაგალითადაც მინდა გითხრათ, რომ გერმანიის სამოქალაქო საზოგადოებამ სასამართლოში სარჩელიც კი შეიტანა კარტელურ გარიგებებთან დაკავშირებით”.

პიარისა და მარკეტინგული კომუნიკაციების კომპანია “ჯეპრას” უფროსი კონსულტანტი, იოსებ გალუმაშვილი, რომელსაც წლების განმავლობაში ათეულობით ბიზნეს-კომპანიასთან უხდებოდა ურთიერთობა, რისკ -ფაქტორებთან დაკავშირებით აცხადებს:

“უმთავრესი მაინც ქართულ რეალობაში არსებული ბიზნესის გადანაწილებისა და მაღალი თანამდებობის მქონე სახელმწიფო მოხელეების მხრიდან ბიზნესის არაფორმალური ლობირების არსებული პრაქტიკაა. ბიზნესის გადანაწილება, მათი პოზიციები ბაზარზე განისაზღვრებოდა ხელისუფლებასთან არსებული “კრიშების” კეთილგანწყობის მიხედვით. ხშირი იყო შემთხვევები, როცა მიზანმიმართულად, სხვადასხვა ადმინისტრაციული რესურსის გამოყენებით ხდებოდა კონკრეტული ბიზნესების “ჩაძირვა“ და სასურველი კომპანიისთვის ე.წ. სამოქმედო არეალების მოსუფთავება.

ხელისუფლებების ცვლილებას, უმეტესწილად მოყვებოდა ახალი გადანაწილებები და სწორედ ამის გამოა, რომ რამდენიმე სფეროს გარდა (ძირითადად საბანკო–საფინანსო), ქვეყანაში არ არსებობს ხანგრძლივი ისტორიის კომპანიები.

კანონი იმუშავებს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მასში ხელისუფლებისთვის სადამსჯელო მექანიზმებისა და დამატებითი ბერკეტების შექმნის ფორმალური საბაბები არ იქნება. მხოლოდ ამ შემთხვევაში არ დაზარალდება ბიზნესი. ბიზნესსა და ხელისუფლებას კანონის სახით მკვეთრად გამმიჯნავი მექანიზმი ჭირდება, რათა ორაზროვანმა ჩანაწერებმა არაფორმალური ურთიერთობების განვითარებას არ შეუწყოს ხელი“.

რაც შეეხება ხარვეზებს, როგორც ექსპერტები ამბობენ, ეს ალბათ უფრო პრაქტიკიდან გამოჩნდება, რადგანაც ანტიმონოპოლიური ქმედებები ძალიან მრავალფეროვანია და კონკრეტულ საქმეზე და “ქეისებზეა” აწყობილი.

ახალი საკანონმდებლო რეგულირების მიხედვით, კომპანია მონოპოლისტად ჩაითვლება, თუ  მას შესაბამისი ბაზრის არანაკლებ 40% უკავია. ამასთან დაკავშირებით, ძალიან საინტერესო მოსაზრება აქვს ეკონომიკის ექსპერტს, ირაკლი ლექვინაძეს, რომლის სადოქტორო თემა  გახლავთ “ბიზნესის ანტიმონოპოლიური რეგულირება განვითარებად ქვეყნებში”.

ირაკლი ლექვინაძე: “მე პირადად არ ვისურვებდი კანონმდებლობაში 40%–იანი წლის მქონე კომპანიის მონოპოლიად დასახელების შესაძლებლობას, რომელზეც უნდა განხორციელდეს მონიტორინგი, არღვევს თუ არა ის მომხმარებლის უფლებებს და ზღუდავს თუ არა კონკურენციას. კომპანიას შეიძლება ჰქონდეს 20% და შეიძლება ზღუდავდეს კონკურენციას და მომხმარებლის არჩევანს, ან პირიქით, ჰქონდეს ბაზრის 80% მაგრამ არ იყენებდეს ამ დომინანტურ მდგომარეობას ბოროტად”.

სხვათაშორის, მსოფლიო პრაქტიკაში მონოპოლიისა და კონკურენციის შეზღუდვის ასეთ შემთხვევასაც (ეს ერთ-ერთი ცნობილი “ქეისია”) ვხვდებით:

კომპანია “მაიქროსოფტი”, რომელიც საკუთარი ტექნოლოგიის ან ინოვაციური ქმედებების შედეგად აღწევს ბაზრის დიდ წილს, ხდება დომინანტი და შეუძლია საბაზრო ძალაუფლებით გავლენა მოახდინოს ფასებზე. ასეთი ტიპის მდგომარეობა დიდხანს ვერ გრძელდება, რადგან კონკურენტი მალე ჩნდება და ბაზარი დროის მცირე მონაკვეთში უბრუნდება საწყის მდგომარეობას. ასეთ შემთხვევაში კომპანიაზე დაკვირვება მიმდინარეობს, რომ აღკვეთილ იქნას კონკურენციის შეზღუდვის შემთხვევები. მსგავსი მდგომარეობის მიმართ ყველაზე ცნობილი ქმედება აშშ–ში განხორციელდა, როდესაც კომპანია რამდენიმე ნაწილად დაშალეს…

პ. ს. ვნახოთ,  როგორ განვითარდება მოვლენები ჩვენს ქვეყანაში… ამ ეტაპზე საქართველო პატიოსანი მოთამაშეების ბაზრის ანუ კონკურენციის პოლიტიკის მოლოდინშია…

ყველაფრის უკან კი მაინც სახელმწიფო პოლიტიკა და მისი კეთილი ნება დგას…