სასოფლო-სამეურნეო კულტურების მოსავლიანობის ამაღლების საქმეში, სარეველებთან ბრძოლას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება. მავნე მცენარეულ ორგანიზმებიდან სწორედ ისინი არიან ყველაზე დიდი ზიანის მომტანი კულტურული მცენარეებისთვის. სასოფლო-სამეურნეო კულტურების მოსავლიანობის საშუალო ყოველწლიურ დანარკაგებში მათი წილი შემდეგია: მარცვლოვნებში _ 10,6%, ბოსტნეულში _ 10 %, ხეხილში _ 22%, ვაზში _ 7, 25%, კარტოფილში _ 6,5%. ვფიქრობთ, საყურადღებო სტატისტიკაა.
ეს არც უნდა იყოს მოულოდნელი, თუკი გავათვითცნობიერებთ სარეველების უარყოფითი ზემოქმედების მთელ სპექტრს: ისინი კონკურენციას უწევენ კულტურულ მცენარეებს სასიცოცხლო რესურსების გამოყენებაში _ ნიადაგიდან გამოაქვთ საკვები ნივთიერებები და ტენი, ჩრდილავენ მათ, აბინძურებენ პროდუქციას, წარმოადგენენ მრავალი დაავადების წყაროს და მავნებელთა თავშესაფარს, ამცირებენ ნიადაგის ნაყოფიერებას და ა.შ.
სასოფლო-სამეურნეო კულტურების მოვლა-მოყვანის თანამედროვე ტექნოლოგიებში მაქსიმალურადაა გამოყენებული ის რესურსი, რომელსაც სარეველების არსებობისას კარგავს მცენარე. ამიტომ, სულ უფრო მეტი ყურადღება ექცევა სარეველების საწინააღმდეგო საშუალებების _ ჰერბიციდების გაუმჯობესებასა და პრაქტიკაში დანერგვას.
ჰერბიციდების კლასიფიკაცია ხდება სხვადასხვა ნიშნის მიხედვით.
მცენარეზე ზემოქმედების თვალსაზრისით ჰერბიციდები იყოფიან ორ ჯგუფად: ტოტალური _ რომლებიც ანადგურებენ განურჩევლად ყველა სახეობის მცენარეს და სელექციური (ანუ ამორჩევითი) მოქმედების, რომლებიც ფიტოტოქსიკურად მოქმედებენ მცენარეთა სახეობების ნაწილზე, კულტურულ მცენარეზე კი გავლენას არ ახდენენ. მაგალითად, კლინი _ სპობს ყველა მცენარეს, მათ შორის კულტურულსაც; ტიტუსი _ გამოიყენება მხოლოდ სიმინდის ნათესებში (ე.ი. არ აზიანებს სიმინდს); გეზაგარდი _ გამოიყენება კარტოფილის, სოიოს, სტაფილოს, ნიახურის, ოხრახუშის, ბარდის, მზესუმზირისა და სიმინდის შერეულ ნათესებში და ა.შ.
თვით სელექციური ჰერბიციდები იყოფიან ვიწრო და ფართო სელექციურობის ჯგუფებად იმის მიხედვით, თუ სარეველათა რამდენ სახეობაზე მოქმედებენ დამღუპველად. მაგალითად, ფუზილადი _ სპობს მხოლოდ მარცვლოვანი სარეველების ფართო სპექტრს მათი ზრდის ყველა ფაზაში; ბაზაგრანი _ ანადგურებს ერთწლიან ორლებნიან სარეველებს და ა.შ.
სარეველების მგრძნობიარობა ამ თუ იმ ჰერბიციდის მიმართ განსხვავებულია _ მაღალი, საშუალო და სუსტად მგრძნობიარე. ე.ი. სხვადასხვაა ერთი და იგივე ჰერბიციდების ზემოქმედების ხარისხის სარეველების სახეობაზე.
როცა ბაღებში სარეველების ჯიშობრივი შემადგენლობა ფართოა, ცალკეულ ჰერბიციდების “სისუსტეების” კომპენსაციისა და ზემოქმედების სპექტრის გაზრდის მიზნით, საჭირო ხდება ერთ სამუშაო ნაზავში რამდენიმე ჰერბიციდის კომბინირება. აქვე დავძენთ, რომ ჰერბიციდებთან შესაძლებელია, აგრეთვე, სასუქების, ინსექტიციდებისა და ფუნგიციდების კომბინირება, რაც შრომით და მატერიალური დანახარჯების მნიშვნელოვან ეკონომიას იძლევა.
ჰერბიციდები განსხვავდებიან გამოყენების ვადების მიხედვით _ თესვამდე და რგვამდე; თესვისა და რგვის პერიოდში; აღმოცენებამდე და აღმოცენების შემდგომი გამოყენების. მაგალითად, გეზაგარდი გამოიყენება კულტურის აღმოცენებამდე; ლენტემული კი მხოლოდ აღმოცენების შემდეგ უნდა შესხურდეს.
არის განსაკუთრებით მოქნილი ჰერბიციდები, რომლებიც გამოყენების ვადების ფართო დიაპაზონით გამოირჩევიან (თესვამდე, თესვის დროს და აღმოცენებამდე ნებისმიერ დროს) და ამით უზრუნველყოფენ ფართო ტექნოლოგიურ “ფანჯარას”.
ამ შემთხვევაში ფერმერს ეძლევა მეტი თავისუფლება შეწამვლების ორგანიზებაში, რაც განსაკუთრებით ფასეულია ხელისშემშლელი ფაქტორების არსებობისას (უამინდობა, სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის უწესივრობა, მუშახელის დეფიციტი და ა.შ.)
თანამედროვე ჰერბიციდები, რომლებიც გამოიყენებიან კულტურის აღმოცენებამდე, გამოირჩევიან აქტიურობის ვადის ხანგრძლივობით. იგი ხშირად 11-12 კვირას გრძელდება. რაც ხელს უშლის სარეველების მეორე ტალღის გაჩენას. მას ნათესები უკვე საკმაოდ მოძლიერებული ხვდებიან და სარეველებსაც უჭირთ მათთვის ზიანის მიყენება.
სარეველების ადრეული განადგურება უზრუნველყოფს იმას, რომ მხოლოდ კულტურული მცენარეები მიიღებენ საკვებ ნივთიერებებს, წყალსა და სინათლეს შეუფერხებელი განვითარებისთვის.
თანამედროვე სასოფლო-სამეურნეო ტექნოლოგიებში ჰერბიციდების მიმართ წაყენებულ მოთხოვნებს შორის ერთ-ერთი მთავარია მათი სწრაფად დაშლის უნარი. პრეპარატი მთლიანად უნდა დაიშალოს ერთი სავეგეტაციო პერიოდის, სეზონის განმავლობაში, რათა არ შეიზღუდოს თესლბრუნვაში ძირითადი კულტურის შემდეგ რომელიმე სხვა კულტურის ჩართვა. ყველას ახსოვს ჩვენში პოპულარული სიმინდის ჰერბიციდი სიმაზინი, აქტიურობას ორ და მეტ წელს ინარჩუნებდა, რაც გამორიცხავდა თესლბრუნვის წარმოებასა და მიწის რაციონალურ გამოყენებას.
ჰერბიციდებიდან ბევრს არ აქვს რეზისტენტობის (გამძლეობის) წარმოქმნის საშიშროება.
თანამედროვე ჰერბიციდები გამოირჩევიან ეკოლოგიური უსაფრთხოების მიხედვითაც _ ხარჯვის ნორმების რეგლამენტაციის დაცვის პირობებში გარემოზე უარყოფითი დატვირთვა მინიმალურია.
იყო პერიოდი, როცა ჩვენში ჰერბიციდების გამოყენების ბუმი იდგა. ზემოთ სიმაზინი ვახსენეთ _ თვალშისაცემი იყო ფერმერების მიერ მისი არაკვალიფიციური და არანორმირებული გამოყენება. საბედნიეროდ, სიმაზინისა და მისი თაობის პრეპარატების წარმოება წარსულს ჩაბარდა, მაგრამ იმ პერიოდის მემკვიდრეობა თავს იჩენს ჩვენში _ მაგალითად, ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტში სიმინდის ნათესებში დღესაც მასიურად გამოიყენებენ ჰერბიციდ “პროტრაზინს”, რომელიც სსრკ-ს დროინდელი შხამქიმიკატების სამარხებიდან არის ამოღებული. მისი სიძველის გამო, მესიმინდეებს დოზების მრავალჯერადი გაზრდაც კი უხდებათ, რაც სავალალო შედეგის მომტანი იქნება ადამიანისა და გარემოსათვის. ამას გარდა, საქართველოში შესაბამისი წესების დაცვით არარეგისტრირებული პრეპარატების რეალიზაცია კანონით აკრძალულია და კომპეტენტური სახელმწიფო სამსახურების მკაცრ და სასწრაფო ჩარევას მოითხოვს.
ჰერბიციდები განსხვავდებიან მოქმედების მექანიზმის მიხედვითაც: კონტაქტური და და სისტემური. კონტაქტური ჰერბიციდები მოქმედებენ რა მცენარეზე უშუალო კონტაქტის გზით, აზიანებენ მცენარის მხოლოდ იმ ნაწილს, რომელსაც პრეპარატი ხვდება. მაშინ, როცა სისტემური ჰერბიციდები, ფოთოლსა და ღეროზე მოხვედრისას, სწრაფად გადაადგილდებიან მცენარის მთელ ორგანიზმში და მის დაღუპვას იწვევენ. ეს უკანასკნელი განსაკუთრებით ეფექტურია იმ სარეველების წინააღმდეგ, რომელთაც მძლავრი ფესვთა სისტემა გააჩნიათ. თანამედროვე ჰერბიციდების უმრავლესობა სისტემური გამოყენებისაა.
მცენარეში შეჭრის პროცესი დამოკიდებულია ზრდისა და განვითარების ფაზაზე და გარემო პირობებზე. კერძოდ, ნიადაგის სინესტესა და ტემპერატურაზე. როცა ესენი არსებობენ, მაშინ ჰერბიციდს ადვილად იწოვს ნიადაგი და არ საჭიროებს დამატებით ჩაკეთებას, რაც აუცილებელია მშრალი კლიმატის პირობებში.
აღმოცენებამდე გამოყენებული ჰერბიციდების მოქმედების ეფექტიანობა მნიშვნელოვნადაა დამოკიდებული ნიადაგის დამუშავების ხარისხზე. კარგი დამუშავებული, თანაბარი ნიადაგის შემთხვევაში იქმნება უწყვეტი საჰერბიციდო ფენა.
ჰერბიციდის გამოყენებას უნდა ვერიდოთ მაშინ, როცა მცენარე სტრესულ მდგომარეობაშია (გვალვა, დაბალი ტემპერატურა, პესტიციდებითა და სასუქებით მცენარის დაზიანება, მაღალი ტენიანობა და ა.შ.) _ სიცივისა და მაღალი ტენის პირობებში შეღწევა ჭირს ფოთლიდან, გვალვისას კი _ ფესვიდან.
პრეპარატების ხარჯვის ნორმა სხვადასხვაა და იგი დამოკიდებულია ნიადაგის მექანიკურ შემადგენლობაზე, მასში ჰუმუსის შემცველობაზე, სარეველების სახეობრივ შემადგენლობაზე, პოტენციურ დასარევლიანებაზე და სარეველების ასაკზე (ადრეულ ფაზაში მეტად მგრძნობიარენი არიან).
თუ შესაწამლი აგრეგატი დარეგულირებული და გარემო პირობები დამუშავებისათვის ხელსაყრელია (სითბო, მშრალი ფოთლები, ნიადაგი მსუბუქი და ნესტიანი, უქარობა, სარეველების ჯიშობრივი სპექტრი არ არის ფართო), შეიძლება ჰერბიციდების დაბალი დოზით გამოყენება. სხვა შემთხვევაში დოზა იზრდება.
როგორც ხედავთ, სასურველი შედეგების მისაღწევად, ჰერბიციდების გამოყენებისას მრავალი ფაქტორია გასათვალისწინებელი. რჩევაც მხოლოდ გამოცდილი სპეციალისტისაგან უნდა მივიღოთ.
ჩვენში, მიწების კონსოლიდაციის, სასოფლო-სამეურნეო კულტურების მოვლა-მოყვანის თანამედროვე ტექნოლოგიების დანერგვის პარალელურად, ჰერბიციდები ჯეროვან ადგილს დაიკავებენ სამეურნეო-საშუალებების არსენალში და მაღალ ეკონომიკურ ეფექტსაც მოგვცემენ.
