“დღევანდელი თვითმმართველობა არის ერთდონიანი, გამსხვილებული მუნიციპალურ (ყოფილი რაიონების საზღვრების ფარგლებში) დონეზე, რომელშიც შედის მუნიციპალური ქალაქები, დაბები, თემები და სოფლები, რომლებსაც ჰყავთ საერთო საკრებულო და გამგეობა, აქვთ ასევე საკუთარი “არათვითკმარი” ბიუჯეტი, რომელიც ძირითადად ცენტრალური ბიუჯეტის ტრანსფერებით ივსება და გარკვეული ოდენობის ქონება. ბუნებრივია ასეთ ნაერთში რთულია განხორციელდეს სოფლის განვითარება ცალკე და ცალკე კი ქალაქური ტიპის დასახლების ეკონომიკური და ურბანული პროგრესი, მით უმეტეს როცა არც საბიუჯეტო შემოსავლები უწყობს ამ პროცესს ხელს” _ ამბობს ჩვენთან საუბრის დროს “საქართველოს დემოკრატიული განვითარების კავშირის” აღმასრულებელი დირექტორი, ლევან ხინთიბიძე.
მისივე თქმით, აღნიშნულის გარდა, დღევანდელი კანონმდებლობით, არსებობს ასევე ექვსი დიდი ქალაქი, რომლებსაც გააჩნია თვითმმართველი ქალაქის სტატუსი (ბათუმი, სოხუმი, ფოთი, ქუთაისი, რუსთავი და თბილისი), რომლებიც ორიენტირებული არიან მხოლოდ ქალაქის განვითარების მიმართულებაზე.
_ კანონის მიხედვით თვითმმართველობების საქმიანობებზე სახელმწიფო ზედამხედველობის ფუნქციებს ახორციელებს მხარის სახელმწიფო რწმუნებულების ანუ იგივე გუბერნატორების აპარატი, რომლის უშუალო ხელმძღვანელს ანუ გუბერნატორს თანამდებობაზე ნიშნავს და ათავისუფლებს საქართველოს პრეზიდენტი. თვითმმართველობების საქმიანობებზე სახელმწიფო ზედამხედველობა ხორციელდება ორი ძირითადი მიმართულებით, ესენია: თვითმმართველობების მიერ მიღებული აქტების საქართველოს კანონმდებლობასთან შესაბამისობის ზედამხედველობა და რეგიონებისთვის ცენტრალური ბიუჯეტის მიერ მიზნობრივი ტრანსფერით დაფინანსებული პროექტების მონიტორინგი. თავად სახელმწიფო რწმუნებულის – გუბერნატორის როლი ასევე იკვეთება მხარეში შემავალი თითოეული თვითმმართველობისთვის წლიური ბიუჯეტის პრიორიტეტების დოკუმენტის შედგენაში მონაწილეობის მიღება.
საქართველოს მთავრობის მიერ შემოთავაზებული დეცენტრალიზაციისა და თვითმმართველობის განვითარების ხელშეწყობის ახალი კონცეფციით მკვიდრდება ორდონიანი თვითმმართველობა.
_ მუნიციპალიტეტების დაყოფის შედეგად წარმოქმნილი ახალი თვითმმართველობების შეასახებ უფრო კონკრეტული პასუხი გვაინტერესებს – როგორი იქნება მისი სტრუქტურა? რამდენიმე სოფელი გაერთიანდება?
_ პირველ რიგში მუნიციპალურ ქალაქებს ეძლევათ შესაძლებლობა მიიღონ თვითმმართველი ქალაქის სტატუსი დადგენილი კრიტერიუმის მიხედვით და მის შემადგენლობაში არ შევა სასოფლო ტიპის დასახლებები. კრიტერიუმებში გათვალისწინებული იქნება მოსახლეობის რაოდენობა, ურბანული მიზიდულობისა და ქალაქის განვითარების პოტენციალი. ეს სავარაუდოდ შეეხება ისეთ მუნიციპალურ ქალაქებს როგორიცაა ოზურგეთი, სამტრედია, ზუგდიდი და ა.შ. მუნიციპალიტეტიდან დარჩენილ, უკვე არსებულ სათემო და სადაბო ტიპის დასახლებებს კი ეძლევათ შესაძლებლობა გაერთიანდნენ და შექმნან ახალი სახის მუნიციპალური გაერთიანებები, რომლებსაც თვითმმართველი ერთეულის სტატუსი მიენიჭებათ რა თქმა უნდა ისიც ობიექტურად დადგენილი კრიტერიუმის საფუძველზე, რომელიც მხედველობაში მიიღებს მოსახლეობის რაოდენობას სიმჭიდროვის ზონის მიხედვით 1 კვ. კილომეტრზე და ადმინისრტაციული ცენტრიდან დაშორების მანძილს მასში შემავალ უკიდურესი სიშორის დასახლებამდე (სავარაუდოდ იგი 20 კმ-ს არ უნდა აღემატებოდეს ყველაზე დაბალი სიმჭიდროვის თემში). ანუ ასეთი ტიპის თვითმმართველობებს ექნებათ საკუთარი არჩევითი საკრებულო და გამგეობა, დამოუკიდებელი ქონება და ბიუჯეტი. სურათი რომ უფრო ნათლად წარმოვიდგინოთ განვიხილოთ ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის მაგალითი, ანუ ოზურგეთის მუნიციპალიტეტში შედის 29 ტერიტორიული ერთეული, რომლიდანაც ერთი გახლავთ ქალაქი, 4 ერთეული დაბის ტიპის დასახლებაა, ხოლო დანარჩენი თემი და სოფელი. ახალი კონცეფციის მიხედვით ქალაქ ოზურგეთს შეუძლია მიიღოს თვითმმართველი ქალაქის სტატუსი, ხოლო დანარჩენ 28 ტერიტორიულ ერთეულს შეეძლებათ გაერთიანდნენ და შექმნან კიდევ დამატებით 2 თვითმმართველი ერთეული ზემოაღნიშნული ჩარჩო-კრიტერიუმების გათვალისწინებით. საბოლოოდ გამოდის ის, რომ დღევანდელი ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე შესაძლებელია შეიქმნას 3 დამოუკიდებელი თვითმმართველი ერთეული. როგორც ვხედავთ ტრადიციადქცეული რაიონული რგოლი, რომელსაც ჩვენ აქამდე მუნიციპალიტეტს ვუწოდებდით საერთოდ “ამოვარდნილია” რეფორმიდან მისაღები შედეგიდან. თავის მხრივ, კი ზემონახსენები ექვსი დიდი ქალაქი ბუნებრივია კვლავ რჩება როგორც თვითმმართველი ქალაქის სტატუსის მატარებელნი.
_ ბატონო ლევან, კონცეფციაში რას ექცევა უფრო მეტად ყურადღება?
_ მნიშვნელოვან ყურადღებას იპყრობს “საზოგადოებრივი თვითმმართველობის” ცნების შემოტანა, რომელიც გულისხმობს ყველაზე დაბალ საფეხურზე – სასოფლო დასახლების დონეზე თვითმმართველობის ელემენტების დამკვიდრებას. სოფლის საერთო კრება საკუთრივ წარმოადგენს საზოგადოებრივი თვითმმართველი ერთეულის უმაღლეს ორგანოს, რომელიც აერთიანებს საზოგადოებრივი თვითმმართველი ერთეულის ყველა წევრს, ხოლო საზოგადოებრივი თვითმმართველი ერთეულის წევრია მის ტერიტორიაზე რეგისტრირებული საარჩევნო უფლების მქონე ყველა მოქალაქე. სოფლის საერთო კრება კი ირჩევს საერთო კრების წარმომადგენელთა საბჭოს და საერთო კრების თავმჯდომარეს. სოფლის საზოგადოებრივ თვითმმართველობას შეეძლება რეგისტრაცია გაიაროს საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით და მიიღოს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის სტატუსი (სსიპ). კონცეფციის მიხედვით საწყის ეტაპზე საზოგადოებრივი თვითმმართველობის მთავარი დანიშნულება იქნება “სოფლის მხარდაჭერის პროგრამაში” ინფრასტრუქტურული პროექტების შერჩევა და მათი შესრულების მონიტორინგი, ხოლო გრძლევადიან პერსპექტივაში კი მან უნდა მართოს მის საკუთრებაში ან სარგებლობაში თვითმმართველობიდან გადაცემული ქონება, შეიტანოს წვლილი იმ მუნიციპალიტეტის განვითარების სტრატეგიული გეგმისა და მუნიციპალიტეტის ბიუჯეტის შედგენაში რომლის შემადგენლონაშიც ის შედის და ასევე მონაწილეობა უნდა მიიღოს მუნიციპალიტეტის მიზნობრივი პროგრამებით დასაფინანსებელი იმ პროექტების დაგეგმვაში, განხორციელებასა და მონიტორინგში, რომლებიც შეეხება კონკრეტულად მათ სოფელს;
კონცეფცია ასევე განსაზღვრავს თვითმმართველი ერთეულების მმართველობის ორგანოს (თანამდებობის პირების) უფლებამოსილების ვადებს. მაგალითად, რეფორმის შედეგად შექმნილი თვითმმართველობის ამომრჩევლები 2 წლის ვადით ირჩევს საკრებულოსა და ასევე თვითმმართველობის გამგებელს (მერს).
თვითმმართველობის მეორე ანუ სამხარეო დონეზე გათვალისწინებულია მნიშვნელოვანი ცვლილებები მისი ფორმირების პროცესში. მხარეში შემავალი საკრებულოების წარმომადგენლებისაგან უნდა შეიქმნას სამხარეო საბჭო, რომელმაც უნდა შეარჩიოს სამი კანდიდატი სამხარეო ადმინისტრაციის ხელმძღვანელის პოსტზე და წარუდგინოს საქართველოს მთავრობას ერთ-ერთის დასამტკიცებლად. სამხარეო საბჭოს უნდა ჰქონდეს კანონით დადგენილი ექსკლუზიური და დელეგირებული უფლებამოსილებები და რაც მეტად მნიშვნელოვანია მას ექნება საკუთარი სამხარეო ბიუჯეტი, რომელიც შეივსება ზიარი გადასახადებით, მიზნობრივი ტრანსფერითა და სხვა კანონით დადგენილი შემოსავლებით.
საბოლოოდ, კონცეფციის შედეგად, გვექნება მუნიციპალურ დონეზე – სოფლის საზოგადოებრივი თვითმმართველობები და ყოფილი მუნიციპალიტეტების (ე.წ. რაიონების) დაყოფის შედეგად წარმოქმნილი ახალი თვითმმართველობები. ხოლო სამხარეო დონეზე კი მხარის თვითმმართველობის საკრებულოს წარმომადგენელთაგან ავტომატურად შექმნილი სამხარეო საბჭო და ამავე საბჭოს რეკომენდაციით მთავრობის მიერ დამტკიცებული ადმინისტრაციის ხელმძღვანელი.
ნაწილი II
ორი აზრი, ანუ ქალაქსა და სოფელს სხვადასხვა ამოცანები უდგათ წინ
“რას ვუჭერ მხარს? შესაძლოა, არც ისე მნიშვნელოვან კრიტერიუმად მოეჩვენოს ვინმეს, მაგრამ თავდაპირველად სწორედ ეს უნდა ვთქვა: რეფორმის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს პლუსად ურბანული და სასოფლო დასახლებების მართვის გამიჯვნა მიმაჩნია. მტკიცედ მჯერა, რომ სოფელს და ქალაქს საკუთარი, ერთმანეთისგან განცალკევებული თვითმმართველობა სჭირდება.
არსებული რაიონების პირობებში არც ქალაქი ჰგავს ქალაქს, არც სოფელი სოფელს. მაგალითად ოზურგეთი ავიღოთ. ერთ რაიონში მოქცეული 29 სოფელი და ერთი ქალაქი ერთმანეთის განვითარებას უშლის ხელს. სოფელი ქალაქს ექაჩება უკან, ქალაქი კი სოფელს არ აძლევს განვითარების შესაძლებლობას”, _ ასე ფიქრობს თვითმმართველობაში დაგეგმილ რეფორმაზე ოზურგეთელი გრიგოლ მახარაძე.
მისივე თქმით, მუნიციპალიტეტის ბიუჯეტი, რომელიც ბოლო წლებში 12-17 მილიონის ფარგლებშია, უმეტესწილად ქალაქზეა ორიენტირებული, მისი უდიდესი ნაწილი ქალაქში იხარჯება. ბოლო წლებში ოზურგეთში ადგილობრივი სახსრებით გაცილებით მეტი გზა დაიგო, ვიდრე სოფლებში. კულტურული ღონისძიებებისთვის ყოველწლიურად გამოყოფილი დაახლოებით მილიონი ლარი ქალაქში იხარჯება, დასუფთავების მუნიციპლური სამსახური ქალაქს ემსახურება და ა.შ. ეს იმ დროს, როცა მოსახლეობის უმრავლესობა სოფელში ცხოვრობს და სოფლის მეურნეობით არსებობს.
“ქალაქსა და სოფელს სხვადასხვა ამოცანები უდგათ წინ. სოფლისთვის სოფლის მეურნეობა და მასთან დაკავშირებული მომსახურება (გზა, დაზღვევა, სესხები, შხამქიმიკატები და ა.შ.) არის პრიორიტეტული. გარდა ამისა, გურიაში გვაქვს ტერიტორიები, რომლებსაც სპეციფიური ინტერესები გააჩნიათ. მაგალითად ასეთია საკურორტო პოტენციალის მქონე ზღვისპირა დასახლებები: ურეკი, შეკვეთილი, გრიგოლეთი.
ოზურგეთისთვის კი შიდასაქალაქო ინფრასტრუქტურა, განაშენიანების გეგმის მიღება, ტრანსპორტის რეგულირება, გამწვანება და სხვა ურბანული საკითხებია მნიშვნელოვანი. ოზურგეთი კი თან ქალაქია და თან არც არის ქალაქი. ძალიან მნიშვნელოვანია, რომ ჩვენი ქალაქი ქალაქს დაემსგავსოს. ამისთვის მას საკუთარი თვითმმართველობა, საკუთარი მერი თუ გამგებელი, საკუთარი საკრებულო, საკუთარი სამსახურები სჭირდება. შესაბამისად, თვითმმართველი ქალაქების რაოდენობის გაზრდა აუცილებელია.
თვითმმართველი ქალაქების რაოდენობის გაზრდა, რის აუცილებლობაზეც უკვე ვთქვი, თავისთავად იწვევს ახალი მუნიციპალიტეტების ფორმირების აუცილებლობას. ცხადია, რომ ოზურგეთის, ან ნებისმიერი სხვა რაიონის არსებობა აზრს კარგავს, თუ მას რაიონულ ცენტრს, ამ შემთხვევაში ოზურგეთს – გამოვაკლებთ. მუნიციპალიტეტების ფორმირების საჭიროება ცხადია და გარდაუვალი.
აქ, შესაძლოა, გაჩნდეს იდეა, რომ 2002 წლის მოდელს დავუბრუნდეთ – როცა ყველა სოფელს საკუთარი თვითმმართველობა ჰქონდა. მაგრამ 2002-2006 წლებში მოქმედმა მოდელმა თავად დაგვანახა ამის საწინააღმდეგო არგუმენტები: თვითმმართველობები არ იყვნენ და ვერც იქნებიან თვითკმარები და ეფექტიანები.
შესაბამისად, აუცილებელია სოფლები რაღაც კრიტერიუმების მიხედვით გაერთიანდნენ მუნიციპალიტეტებში. ეს არ უნდა ნიშნავდეს სოფლების გაუქმებას, მათი თვითმყოფადოების დაკარგვას. სოფლები უნდა არსებობდნენ იურიდიული პირების სახით და გააჩნდეთ საკუთარი ქონება. ამჯერად სოფელს იურიდიული სტატუსი და ქონება არ აქვს. მაგრამ ყველა სოფელი თვითმმართველი ერთეული მაინც ვერ იქნება.
ბევრი ფიქრობს, და სამართლიანადაც, რომ ეს არ იქნება მარტივი. რაიონები ამ სახით 1932 წლიდან არსებობს. მოსახლეობა ამას შეჩვეულია. იდენტობები რაიონების მიხედვით არის ჩამოყალიბებული. მაშ რა კრიტერიუმებით შეიძლება მოხდეს მუნიციპალიტეტების ფორმირება ისე, რომ მოსახლეობისთვის ნაკლებად მტკივნეული, ხოლო რეფორმისთვის ეფექტიანი იყოს? ესენია ისტორიული, გეოგრაფიული, ეკონომიკური, დემოგრაფიული და კულტურული მახასიათებლები.
ისტორიული ერთობა მნიშვნელოვანია. საქართველოში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარებამდე სასოფლო საზოგადოებები არსებობდა. გურიაში 25 სასოფლო საზოგადოება იყო. მაგალითად მიქელგაბრიელის სასოფლო საზოგადოება აერთიანებდა სოფლებს: ნატანებს, საღვთოს (ახლანდელი ზემო ნატანები), შრომას, ხრიალეთს. ასკანის სასოფლო საზოგადოება აერთიანებდა მთისპირს, გვაბრათს (ახლანდელი ასკანა), ფიჩხიჯვარს (ახლანდელი მზიანი), ოქროსქედს (ახლანდელი მშვიდობაური), ვანისქედს, უკანავას და ციხისუბანს (ეს სოფელი აღარ არსებობს). მათ შორის ჩამოყალიბებულია საერთო კულტურული კავშირები, საერთო ფოლკლორი, საერთო იდენტობა. ასე რომ გარკვეული ისტორიული საფუძველი არსებობს და მასზე დაყდრნობა აუცილებელია. სამწუხაროდ, წარმოდგენილ სტრატეგიაში მუნიციპალიტეტბის ფორმირების ჩარჩო-კრიტერიუმებში ისტორიული კრიტერიუმი მოხსენიებული არ არის
აგრეთვე მნიშვნელოვანი კრიტერიუმებია მოსახლეობის რაოდენობა და სიმჭიდროვე. ოზურგეთის რაიონის მოსახლეობა დაახლოებით 80 ათასია. ჩვენთან არსებული სიმჭიდროვის მიხედვით მუნიციპალიტეტის იდეალური “ზომა” 10-15 ათასი მოსახლე იქნებოდა.
კიდევ ერთი ფაქტორი, გეოგრაფიაა. საერთო მიკროკლიმატი თვითმმართველობას სოფლის მეურნეობაში ადეკვატური გადაწყვეტილებების მიღებაში შეიწყობს ხელს. გზები, ტერიტორიული სიახლოვე მოქალაქეებს გაუადვილებს თვითმმართველობის განხორციელებას. მუნიციპალური ორგანოები მოქალაქეებისთვის ხელმისაწვდომ მანძილზე უნდა იყოს, როგორც სერვისების მისაღებად, ისე სხდომებში და განხილვებში მონაწილეობის მისაღებად.
გასათვალისწინებელია ეკონომიკური მახასიათებლებიც. რა ქონება შეიძლება ჰქონდეს მუნიციპალიტეტს, სასოფლო-სამეურნეო სავარგულები, ტექნიკა, რა საწარმო მუშაობს, რა საქმიანობას მისდევს მოსახლეობა. ყველა სოფლის პასპორტი უნდა შეიქმნას და ეს ინფორმაცია აღიწეროს, რათა გამოყენებულ იქნეს მუნიციპალიტეტების ფორმირების დროს”, _ ასე ფიქრობს გრიგოლ მახარაძე.
ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს თავმჯდომარის მოადგილე, ავთანდილ მექვაბიშვილი მიიჩნევს, რომ თვითმმართველობის ახალი რეფორმა (სამთავრობო კონცეფცია), განხორციელების შემთხვევაში, ძირეულად შეცვლის თვითმართველობის არსებულ სისტემას – ამდენად გასაგებიცაა საზოგადოების მკვეთრი რეაქცია – ძირეულ რეფორმებს ყოველთვის ბევრი მოწინააღმდეგე ჰყავს.
რატომ დადგა თვითმმართველობის ამჟამად მოქმედი სისტემის შეცვლის აუცილებლობა?
“თუ შევხედავთ თვითმმართველობის არსებულ ინსტიტუტს დაკვირვებული თვალით – დავინახავთ, აქ არსად არაა თვითმმართველობა და პირიქით აბსოლუტურად დამახინჯებულია თვით თვითმმართველობის არსი, აქ სინამდვილეში არ არსებობს არანაირი ხალხის მმართველობა, ხალხის ხელისუფლება, ხალხს, საზოგადოებას არავინ არაფერს ეკითხება. სახეზეა საკმაოდ მარტივი, ყველაზე დაბალი რანგის სამთავრობო დაწესებულება, რომელსაც განაგებს რეგიონალური მართვის სამინისტრო სამხარეო ადმინისტრაციების მეშვეობით. აქ სრულიად იგნორირებულია თვითმმართველობის ეერთ-ერთი უმთავრესი პრინციპი – დამოუკიდებლობა. ყველა მნიშვნელოვანი (ხშირად უმნიშვნელო) საკითხი თანხმდება და წყდება “ზემოთ” და შემდეგ სრულდება “ქვემოთ”, თვითმმართველობა არ ახორციელებს ფაქტიურად არანაირ საფინანსო-საბიუჯეტო პოლიტიკას (ის მხოლოდ ხარჯავს0 ადგილობრივი ბიუჯეტის შემოსავლების თითქმის ერთადერთი წყარო ცენტრალური ბიუჯეტია.
ზემოთქმულიდან გამომდინარე არცაა გასაკვირი, რომ სადღაც ჭეშმარიტი თვითმმართველობის განხორციელების იდეაც გაჩნდეს, რომელიც მომზადების შემდგომ რეფორმის სახეს მიიღებს. მითუმეტეს, რომ ამით ყბადაღებულ დეცენტრალიზაციის საქმესაც შეიძლება ეშველოს რამე.
თვითმმართველობის ახალი (სამთავრობო) კონცეფცია ურიგო სულაც არაა – იგი მართლაც ხალხზეა ორიენტირებული აქ მთავარი ხალხში, საზოგადოებაში დაბადებული იდეის, აზრის, საქმის თვითმმართველობაში მიტანისა და განხორციელების გზებია გაადვილებული, თანაც ისე, რომ თვითმმართველობის ხელმძღვანელთა ერთი პატარა ჯგუფის ნააზრევ- ნამოქმედარი კი არ წყვეტს იმას, რაა მთავარი და აუცილებელი – არამედ ხალხი, საზოგადოება, უბანი, სოფელი, თემი. უკვე განხორციელებული კონტროლი მაინცდამაინც “ხალხის არჩეული” თვითმმართველობის თვითკონტროლზე არ ჩერდება – უფრო შორს საზოგადოებრივ კონტროლამდე მიდის.
თვითმმართველობის წარმოდგენილი კონცეფცია თუ რეალურად და დაუმახინჯებლად განხორციელდება – ხალხი მართლაც მიიღებს ჭეშმარიტ თვითმმართველობას. თუმცა: ა) ამ რეფორმას გაცილებით მეტი დრო სჭირდება, ვიდრე კონცეფციით მისი განხორცილეებისთვისაა გათვალისწინებული (2014 წლის თვითმმართველობის არჩევნებისთვის (!)) ხალხი, საზოგადოება უნდა მოემზადოს თვითმმართველობაში სრულფასოვანი მონაწილეობისთვის, ანუ უნდა მოემზადოს, რომ მართოს. გ) მოუმზადებელი, სახელდახელოდ, ხელოვნურად დაჩქარებული რეფორმა უკუშედეგს გამოიღებს. დ) დროებით (1X2 წელი) გარდამავალი პერიოდი) არსებული თვითმმართველობის სისტემაში (თუ მასში გარკვეულ ცვლილებებს შევიტანთ) ეფექტურად იმუშავებს. ე) ერთ-ერთი მთავარი აქაც და ყველგან საფინანსო საკითხია – ნამდვილი დამოუკიდებლობა თვითმმართველობისა დაიწყება მისი ფინანსური დამოუკიდებლობის შემდგომ”, _ განაცხადა ჩვენთან საუბრის დროს ავთანდილ მექვაბიშვილმა.
(წყარო: http://www.lsg.ge)
