სახელმწიფოს, ამ გაცხადებული მიზნის შესრულებაში, საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტები ეხმარებიან, როგორც გადამცემი ხაზების მშენებლობის, ასევე ახალი ჰიდროელექტროსადგურების დაფინანსების კუთხით. მშენებლობები ფინანსდება ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკის (EBRD), ევროპის საინვესტიციო ბანკის (EIB), გერმანიის რეკონსტრუქციის ბანკისა (KFW) და აზიის განვითარების ბანკის (ADB) მიერ.
პირველი ახალი პროექტი, რომლის მშენებლობაც საქართველოში დაიწყო, ფარავანი ჰესია, მდ. ფარავანზე და ფინანსდება სსკ-სა და ერგბ-ს მიერ.
87 მეგავატი სიმძლავრის ფარავნის ჰესის პროექტი (სამცხე-ჯავახეთი)14 კმ-ის სიგრძის დერივაციული გვირაბის აშენებას ითვალისწინებს, რათა მდინარე ფარავნის წყალი გადასროლილ იქნეს მდინარე მტკვრის კალაპოტში, სოფელ ხერთვისის მიდამოებში. პროექტი ასევე ითვალისწინებს 35 კმ სიგრძის 220-კილოვოლტიანი გადამცემი ხაზის მშენებლობას. გადამცემი ხაზი გაივლის ახალციხის ქვესადგურამდე, რომელიც უკავშირდება 400/500-კილოვატიან მაღალი ვოლტაჟის მქონე შავი ზღვის გადამცემ ხაზს. ეს ხაზი საქართველოს თურქეთთან აკავშირებს.
პროექტის მთლიანი ღირებულება 156.5 მილიონი აშშ დოლარია. პროექტის სპონსორია “ჯორჯია ურბან ენერჯი” – თურქული კონგლომერატის “ანადოლუ ჯგუფის” საქართველოს შვილობილი კომპანია. პროექტის დასაფინანსებლად ევროპის განვითარებისა და რეკონსტრუქციის ბანკმა 52 მილიონი დოლარი გამოყო; მას ასევე გააჩნია 5 მილიონი დოლარის ოდენობის წილი კომპანია “ჯორჯია ურბან ენერჯიში”. დამატებითი 40.5 მილიონი აშშ დოლარი საერთაშორისო საფინანსო კორპორაციამ ჩადო პროექტის განსახორციელებლად და აგრეთვე მოახდინა 23 მილიონი აშშ დოლარის სინდიკატირება კომერციული ბანკებიდან.
საქართველოს მთავრობამ და “ჯორჯია ურბან ენერჯიმ” ურთიერთგაგების მემომარნდუმს ფარავანჰესის მშენებლობაზე 2007 წელს მოაწერეს ხელი.
ფარავანჰესის პროექტის მიზანია, ელექტროენერგიით მოამარაგოს ქართული ბაზარი ზამთრის სამი თვის განმავლობაში (დეკემბერი-თებერვალი) და მოახდინოს ელექტროენერგიის ექსპორტირება თურქულ ბაზარზე დანარჩენი ცხრა თვის მანძილზე. საქართველოს მთავრობასთან შეთანხმება “შენება-ოპერირება-ფლობა” მოდელს და 2007 წელს გაფორმებულ ურთიერთგაგების მემორანდუმს ეფუძნება. 2009 წელს მემორანდუმში ცვლილებები იქნა შეტანილი. ჰესის მშენებლობა 2010 წელს დაიწყო და 2014 წელს უნდა დასრულდეს.
გარემოსდაცვითმა ორგანიზაცია “მწვანე ალტერნატივამ” 28 ნოებერს სასტუმრო “ვერე პალასში” ფარავნის ჰიდროელექტროსადგურის პროექტზე პრესკონფერენცია გამართა. პრესკონფერენცია ორგანიზაციის მიერ ევროპის განვითარებისა და რეკონსტრუქციის ბანკის საჩივრების განხილვის (Project Compliance Mechanism) ორგანოში 2011 წლის 22 დეკემბერს შეტანილი საჩივრის შედეგებს შეეხებოდა (EBRD-იმ ფარავნის ჰიდროელექტროსადგურის პროექტისთვის დაფინანსება 2011 წლის თებერვალში დაამტკიცა).
როგორც “მწვანე ალტერნატივას” წარმომადგენლმა დავით ჭიპაშვილმა აღნიშნა, ევროპის განვითარებისა და რეკონსტრუქციის ბანკმა ისე დააფინანსა ფარავნის ჰესის პროექტი, რომ არ შეისწავლა მთელი რიგი გარემოსდაცვითი საკითხები. მისი თქმით, მართალია, PCM-ს საბოლოო ანგარიში არ არის ხელმისაწვდომი, რადგანაც ის EBRD–ის დირექტორთა საბჭომ უნდა მიიღოს, მაგრამ PCM-ს წარმომადგენლის წერილში ნათქვამია, რომ წინასწარი დასკვნების თანახმად, პროექტი არ შეესაბამება PR 1–ს “გარემოსდაცვითი და სოციალური შეფასება და მართვა”, PR 6–ს “ბიომრავალფეროვნების კონსერვაცია და ცოცხალი ბუნებრივი რესურსების მდგრადი მართვა” და PR 10–ს “ინფორმაციის გასაჯაროვება და დაინტერესებულ პირთა ჩართულობა”. ამიტომ PCM-მა “მწვანე ალტერნატივას” საჩივრის რამდენიმე მონაკვეთი PCM-მა დასაშვებად სცნო.
საჩივრის პირველი მონაკვეთი პროექტის მდინარე ფარავნის ბიომრავალფეროვნებაზე უარყოფით ზემოქმედებას შეეხებოდა. პროექტით დაგეგმილია მდინარე ფარავნის საშუალო მრავალწლიური ხარჯის 90%-ის მტკვრის კალაპოტში გადაგდება. ბუნებრივ და სოციალურ გარემოზე ზემოქმედების შეფასების თანახმად, მდინარეში საშუალო მრავალწლიური ხარჯის 10% დარჩება, როგორც მინიმალური სანიტარული ხარჯი, რომელიც უზრუნველყოფს მდინარე ფარავნის ეკოსისტემის შენარჩუნებას. დოკუმენტის თანახმად, 10% “დასავლური სტანდარტების” საფუძველზეა დადგენილი და ამ სახის ზემოქმედება მდინარე ფარავნის ეკოსისტემაზე შეფასებულია, როგორც მინიმალური.
“ჩვენ ვამბობთ, რომ შეუძლებელია, წყლის დარჩენილმა 10%-მა შეინარჩუნოს ბიომრავალფეროვნება. ჩვენი საჩივარის ეს მონაკვეთი ბანკის საჩივრების განხილვის ორგანომ დააკმაყოფილა. ეს უნდა იყოს პრეცედენტი სხვა პროექტებისთვისაც, რათა ენერგეტიკის სამინისტრომ აღარ თქვას, რომ წყლის 10%-ის დატოვება არხში არის საერთაშორისო სტანდარტი. გასაჩივრების ორგანომ გამოიტანა დასკვნა, რომ ბანკს უნდა ჩაეტარებინა დეტალური ანალიზი და წყლის ოდენობა განსაზღვრულიყო შემდეგ. ამით ევროპის განვითარებისა და რეკონსტრუქციის ბანკის საჩივრების განხილვის ორგანომ ბანკის საკუთარ სოციალურ და გარემოს დაცვით პოლიტიკასთან შეუსაბამობა დაადასტურა,” _ აღნიშნა დავით ჭიპაშვილმა.
საჩივრის მეორე მონაკვეთი ფრინველებს შეეხებოდა. 220-კილოვოლტიანი გადამცემი ხაზის ინფრასტრუქტურის მშენებლობა ფრინველებზე მოახდენს ზემოქმედებას, რადგანაც ის უშუალოდ მდებარეობს გადამფრენი ფრინველების აფრიკა-ევრაზიის სამიგრაციო გზაზე (სამიგრაციო დერეფანი), რომლითაც სარგებლობს ფრინველის 255 სახეობა. ისინი გადაკვეთენ საქართველოს ტერიტორიას ზამთრის გასატარებელ ადგილებამდე და შემდეგ უკან ბრუნდებიან. ფრინველები მგრძნობიარენი არიან წრფივი წინაღობების მიმართ (მაგ. მავთულები) და არსებობს ანძებთან/მავთულებთან მათი შეჯახების საშიშროება.
“გზშ-ში არ იყო ამის შემარბილებებლი მონაცემები გათვალისწინებული, მაშინ როცა შავი ზღვის 500 კილომეტრიან გადამცემ ხაზზე, რომელიც “იბიარდის” მიერ იყო დაფინანასებული, გაითვალისწინეს გადამფრენი ფრინველების მარშრუტი,” _ განაცხადა დავით ჭიპაშვილმა.
პროექტის ერთ-ერთ უმთავრეს შესაძლო უარყოფით ზემოქმედებას სოფელი ხერთვისის დატბორვის რისკი წარმოადგენს, რომელიც ელექტროსადგურის ქვემოთ მდებარეობს. პროექტის დოკუმენტის თანახმად, მდინარე ფარავნის საშუალო ხარჯის 90% გადასროლილი იქნება მდინარე მტკვარში, რაც მნიშვნელოვნად გაზრდის წყლის მოცულობას მდ. მტკვარში (ხარჯი საშუალოდ გაიზრდება 17 მ3/წამში, ხოლო გაზაფხულზე 35 მ3/წამში).
დავით ჭიპაშვილი ამბობს, რომ პროექტის განმახორციელებლის თანახმად, “წყლის მაქსიმალური ოდენობა, რომელიც მდინარე ფარავნიდან მდინარე მტკვარში იქნება გადასროლილი, წყლის დონეს, წელიწადში დაახლოებით, 10 სმ-ით აწევს. რამაც არ უნდა გამოიწვიოს დატბორვა”.
“თუმცა, ეს ვერ ჩაითვლება დამარწმუნებელ არგუმენტად. წელიწადში, საშუალოდ 10 სანტიმეტრით მდინარის დონის აწევა, არ გამორიცხავს სოფლის დატბორვის შესაძლებლობას, გაზაფხულის თვეებში, როდესაც მდინარის დინება მაქსიმალურ დონეს აღწევს. ამასთან დაკავშირებით ბანკის გასაჩივრების ორგანომ (PCM) არ გააკეთა შეუსაბამობის დასკვნა, იმის მიუხედავად, რომ ბანკმა ეს საკითხი არ იცოდა, როცა ნებართვა გასცა. რადგან ბანკმა მოგვიანებით კომპანიას ჩაატარებინა შესაბამისი კვლევა-ანალიზი, გასაჩივრების ორგანომ მისი ქმედებები ბანკის პოლიტიკასთან შესაბამისად აღიარა. თუმცა, ბანკმა რეალურად როცა დაინახა პრობლემა, მერე დაიწყო მისი გამოსწორება და არა დაფინასებაზე ნებართვის გაცემამდე, რაც თავისთავად მიუღებელი პრაქტიკაა,” _ განაცხადა ჭიპაშვილმა.
“მწვანე ალტერნატივას” საჩივრის მეოთხე საკითხი საძოვრებს შეეხებოდა. გვირაბის მშენებლობის განმავლობაში მოსახლეობას ხელი არ მიუწვდებოდა საძოვრებზე. საჩივრის ეს ნაწილიც PCM-მა შესაბამისად არ მიიჩნია, ვინაიდან როდესაც ამის გადამოწმება მოხერხდა, სიტუაცია გამოსწორებული იყო და მოსახლეობა უკვე სარგებლობდა საძოვრებით. “ბუნებრივია, როდესაც მშენებლობები მიმდინარეობდა, ამ შესაძლებლობას მოსახლეობა მოკლებული იქნებოდაო”, ასეთი პოზიცია ჰქონდა ბანკის გასაჩივრების ორგანოს.
“მწვანე ალტერნატივას” საჩივრის შემდეგი პუნქტი საპროექტო დოკუმენტაციის ინგლისურ და ქართულ ენაზე გამოქვეყნებას შეეხებოდა. ორგანიზაციის ინფორმაციით, ფარავნის ჰესის გზშ და ყველა საპროექტო დოკუმენტაცია ქართულ ენაზე არსებობდა. დავით ჭიპაშვილის თქმით, ამით ბანკი პრაქტიკულად აღიარებდა, რომ გზშ-ს არ ანიჭებდა დიდ მნიშვნელობას და წმინდა კომერციულად უდგებოდა საკითხს. მისთვისაც თავისი გარემოსდაცვითი პოლიტიკის დაცვა არ იყო პრიორიტეტი.
“ბანკის გასაჩივრების ორგანომ “მწვანე ალტერნატივას” საჩივრის წარდგენის შემდეგ გზშ-ს თარგმნა შეუკვეთა. მცირე ნაწილის თარგმანმაც კი გამოაჩინა ის ფაქტი, რომ პროექტის გზშ არ შეესაბამებოდა ბანკის გარემოსდაცვის და სოციალური პოლიტიკის მოთხოვნებს. ანუ ბანკმა დააფინანსა პროექტი, რომლის გზშ-ს საერთოდ არ იცნობდა. ამ ბოლო შეუსაბამობით PCM-მა პირდაპირ მიანიშნა ბანკს, რომ გზშ მისთვის არის ფორმალური მხარე და აქ უკვე ევროკავშირის სტანდარტებზე საუბარი ზედმეტია. სწორედ ამიტომ ეწინააღმდეგება ახლა ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკი საკუთარი გასაჩივრების ორგანოს დასკვნებს, მაგრამ ბანკის მენეჯმენტს ამ დასკვნებზე რაიმე სახის ზემოქმედებისთვის ბერკეტები უკვე არ გააჩნია. ფარავანი ჰესის გამო სერიოზული წინააღმდეგობები მიდის თავად ბანკში და იქ შესაძლებელია ძალიან ბევრმა ადამიანმა თანამდებობა დაკარგოს,” _ განაცხადა ჭიპაშვილმა.
საგულისხმოა, რომ ფარავნის ჰესის გზშ “გამა კონსალტინგმა” მოამზადა. ჭიპაშვილის თქმით, ბანკის გასაჩივრების ორგანოს დასკვნებით, ფაქტობრივად, პროექტის დისკრედიტაცია არის მომხდარი. ეს იმას ნიშნავს, რომ “გამა კონსალტინგის” მიერ სხვა ჰესების: ბახვიჰესი, დარიალჰესი და აჭარის ჰესების გარემოზე ზემოქმედების შეფასების ანგარიშებიც შეუსაბამოა ევროკავშირის სტანდარტებთან.
“ბანკი დღეს ფიქრობს დააფინანსოს აჭარის წყლის კასკადი და ჩვენ ველოდებით ფარავანი ჰესზე გამოტანილი ამ დასკვნების შემდეგ, რომ იგი აღარ დააფინანსებს აჭარისწყალზე ჰესის იმგვარად მშენებლობას, როგორც დღეს არის მისი პროექტი წარმოდგენილი. ჩვენ ველოდებით იმას, რომ, როცა ბანკი საბოლოოდ შეწყვიტავს პროექტების დაფინანსებას საქართველოში, ენერგეტიკის სამინისტრო შეცვლის თავის ხისტ პოლიტიკას და ჰიდროელექტროსაგურებს ააშენებს იმ სტანდარტებით, რაც არის ევროკავშირში, და არა ისე, როგორც მას ჰგონია,” _ აღნიშნა დავით ჭიპაშვილმა.
