რატომ შეუსიეს ცხვრის ფარა ციტრუსოვანთა პლანტაციებს

_ ის ნებისმიერი სახეობის ბალახეულს, სარეველის თუ ხმელი ფოთლების ჩათვლით, მიირთმევს, თან ისე, რომ ცელით გაპარსული მინდორი თუ პლანტაცია უკეთ არ გამოიყურება, ვიდრე ცხვრისგან პირწმინდად მოსუფთავებული ეზო-გარემო.

ოზურგეთში, სოფელ ჭანიეთში, მთიანი ზოლის სიახლოვეს მცხოვრებმა ზაზა მჟავანაძემ ცხვრის მოშენება შარშანწინ გადაწყვიტა. დღეს კი გაოცებულია: ამ შინაურ უწყინარ ცხოველს, ბალახეულის გარდა, არანაირი კვება არ სჭირდება, გარდა მოვლისა, რაც დამწყვდევასა და სადგომის დასუფთავებაში გამოიხატება. სამაგიეროდ კი ცხვრის ფარა დიდი ფართობზე გაშენებულ პლანტაციას, გაზაფხულიდან მოყოლებული გვიან შემოდგომამდე, ისე ასუფთავებს, მფლობელს რამდენჯერმე გაცელვა არ სჭირდება. გარდა ამისა, ხვავრიელად იძლევა ხორცსა და მატყლს, რაც ოჯახისთვის სერიოზული შემოსავალია უმნიშვნელო დანახარჯების ფონზე.

_ სამიოდე წლის წინ, ერთმა აჭარელმა მეგობარმა მირჩია, ცხვრები მომეშენებინა. მითხრა, გადარჩები ამდენ ცელვას გაზაფხულსა და ზაფხულში, ხორცი უხვად გექნება და მატყლი, გაითვალისწინე ჩემი რჩევა და გაგახსენდებიო… შარშანწინ ვიყიდე სამი ცხვარი, ერთი მამალი იყო. გაოცებული ვარ ნამდვილად. ისე სწრაფად გამრავლდნენ, უკვე ცამეტი მყავს, რამდენჯერმე დავკალი კიდეც, თორემ მეტი მეყოლებოდა. ზოგიც გავაჩუქე. ასეთი უწყინარი და მოყვასი თუ იყო ცხვარი, ნამდვილად არ მეგონა. განსაკუთრებით ის მიკვირს, მთელ ამხელა ფართობს ისე “გაპარსავენ”, ხის ერთ ტოტსაც არ გახრავენ, არ იფიქრო, რომელიმე ნარგავი, ან ხის მერქანი დააზიანონ. ამ ცელის ქნევას კი გადავრჩი. ძალიან ძნელია, როცა ვრცელი ფართობები გაქვს. ეკალ-ბარდსა და სარეველებს გაზაფხულ-ზაფხულში იმდენჯერ უნდა გაწმენდა, ვერც დათვლი. ახლა ამ საქმეზე ცელით მომუშავეები ქირის გადახდით მუშაობენ. ეს კი ოჯახისთვის დიდი ხარჯია. ჩემმა ცხვრებმა ამ გადასახადისგან გამათავისუფლეს და აქეთ მამარაგებენ ხორცითა და მატყლით, ჩემგან კი ძალიან ცოტას ითხოვენ, _ გვეუბნება მასპინძელი.

_ ზაზა, უფრო კონკრეტულად მოვუყვეთ ჩვენს მკითხველს, რომელი ჯიშისაა ეს ცხვარი, სად უნდა შეიძინონ და რატომ არ სჭირდება მას ალპური საძოვარი. როგორ მოახერხა გურიის ნესტიან ჰავასთან შეგუება?

_ ეს იმერული ჯიშის ცხვარია და არა _ თუშური. როგორც მე მითხრეს, ადრეც ჰყოლიათ იმერეთში ასეთი ჯიშის ცხვარი. მე პირადად საჯავახოში ვიყიდე. იმ კაცმა მასწავლა, როგორ უნდა მომევლო. კონკრეტულად კი ერთ მნიშვნელოვან დეტალზე მიმანიშნა _ ზაფხულში, როცა ცხელა, ცხვარი ოფლიანდება, შემდეგ კი ჩვენს პირობებში, სინესტის გამო, ვერ შრება, რაც მის დაჩიავებას იწვევს. ასე არ ხდება აღმოსავლეთში, სადაც მშრალი ჰავაა. ჩემმა მეგობარმა ამიტომ მირჩია, ზაფხულის ცხელ დღეებში დამებანა ცხვარი. ჩვეულებრივად, ცივი წყლით ვბან, ონკანთან ან ღელეში. ესაა მთავარი, არც ისე დამღლელი შრომა, რაც მათ ჩემგან სჭირდებათ.

_ რძე თუ მოგიწველიათ?

_ არა, ეს არ მიცდია. ბატკნებს ვუტოვებ. ხორცი საოცრად ქონიანი და გემრიელი აქვს. მატყლიც უხვად მოგვცა. წელიწადში ორჯერ ვპარსავ.

_ მაკეობის პერიოდი როდის აქვთ?

_ წელიწადში ორჯერ, სულ ცოტა, ორ-ორ ბატკანს იგებენ. ერთი მოყავისფრო ცხვარია ჩემს პატარა ფარაში, “შოკოლადა” დავარქვი, წელს სამი ბატკანიო მოიგო. ძალიან მიყვარს. ზოგადად, საოცრად წყნარი და მგრძნობიარე ცხოველია _ ეზოში როცა ვმუშაობ, მოვლენ ჩემთან, თითქოს თანამიგრძნობენ. ისე გაყუჩდებიან, გეგონება, მოფერებას გთხოვენ…

_ დაავადებების მიმართ თუ არიან მგრძნობიარე და კონკრეტულად, რამ შეიძლება შეაწუხოს?

_ რაც ეს ცხვრები მყავს, ერთხელ შევნიშნე, ფეხი ასტკივდა ბატკანს. ვიკითხე და მითხრეს, რომ დასავლეთისთვის დამახასიათებელი რევმატიულობის ნიშანია. ბიცილინი გავუკეთე და მომჯობინდა. მეტი არაფერი.

_ სადგომი როგორ მოუწყვე და კომბალი ხომ არ გჭირდება ჩვენში მომრავლებული ტურების გასარეკად?

_ (იცინის) იმდენ ცხვარს ვერ მოვამრავლებ, რომ კომბალი დამჭირდეს. 20 სული საკმარისია ჩემთვის. ტურებს რაც შეეხება, მთის წვერთან ვცხოვრობ და ხშირად ჩხავიან შორიახლო, თუმცა, ძაღლები მყავს და ცხვრის დასაცავად პრობლემა არ შემქმნია.

_ ცხვრის მოშენებას როცა ურჩევთ ჩვენს მკითხველ მეურნეებს, გურიაში ეს მაინც და მაინც პლანტაციების ხათრით უნდა მოხდეს? ვთქვათ და სოფელში ცხოვრობს კაცი და ეს კულტურები სულ არ აქვს.

_ ვერ მაჩვენებთ ისეთ სოფელს, სადაც ეზო-გარემო არ საჭიროებდეს ეკალ-ბარდის თუ სარეველებისგან გაწმენდას. ამიტომ ორი-სამი ცხვარიც საკმარისია, ეზო რომ სულ გაკოხტავებული იყოს, ხორცი და მატყლიც გქონდეს და ამისთვის თითქმის ძალიან ცოტას შრომით ენერგიას ხარჯავდე. ესაა, შინაური ცხოველი უნდა გიყვარდეს. გარდა ამისა, კი იცით, როგორ გადაშენდა ღორი ბოლო პერიოდში. დამერწმუნეთ, ღორზე ბევრად ნაკლები მოვლა სჭირდება ცხვარს, ხორცი კი გაცილებით მარგებელი და გემრიელი აქვს. რამდენი მატყლი მომცა, გითხარით. გავრეცხეთ, გავაშრეთ და ტომრებში ჩავყარეთ. მალე დავაპენტინებ, მერე დედაჩემი მიხედავს. ნატურალური მატყლის საბანს თუ ლეიბს რა სჯობს?

_ მიკვირს, არანაირი სუნი არ იგრძნობა სადგომში და მის სიახლოვეს. ცხვრის ხორცის გემოც არ უყვარს ზოგს, ამბობენ, სპეციფიკური გემო და სუნი აქვსო.

_ სისუფთავის ხარისხი უნდა იყოს მაღალი თვით ადამიანისგან. სადგომს ერთი დღითაც არ ვტოვებ დაუსუფთავებელს. ძროხასა თუ ღორზე უარესი სუნი რას აქვს, თუ არ მიალაგე და დაასუფთავე სადგომები? შრომის გარეშე არაფერი იქნება. მე ვამბობ, რომ ცხვარმა ნამდვილად გამაკვირვა, იმდენ ეკონომიურ დანაზოგს მაძლევს და ადამიანივით მეხმარება ჩემს კარმიდამოში. ამიტომ ვურჩევ ყველა მეურნეს, ამ საქმეს მოჰკიდონ ხელი. არ ვამბობ, რომ გურია იქცეს მეცხვარეობის პოლიგონად და ეს არც შეიძლება ჩვენს პირობებში. უბრალოდ, მე მივიღე ისეთი შედეგი, რაც ძალიან მომგებიანია და ჩვენში ეს აქამდე ნაკლებად ხდებოდა.

ზაზა მჟავანაძის მაგალითი მართლაც გასათვალისწინებელია, მით უფრო, როცა ჩვენში ღორზე ნაკლები დღე არც ცხვარს დაადგა _ არა ერთი მრავალრიცხოვანი ფარა მიზერულ ფასებში გაყიდეს და უცხოელებმა შორეული არაბული ქვეყნების გზას გაუყენეს.