ხონის რაიონში, სოფელ გორდში, მდინარე ოკაცეს კანიონი ფართო მასებისთვის ახლახან გახდა ცნობილი, როცა იქ მრავალმილიონიანი ინვესტიციის გახორციელებით გზა გაეხსნა ტურიზმს და არნახული ბუნების განსაცვიფრებელმა სილამაზემ ათასობით ადამიანი აღაფრთოვანა.
გორდის გვერდით მდებარეობს სოფელი კინჩხა, სადაც კინჩხის წყალვარდნილის სახელით ცნობილი ჩანჩქერი იმთავითვე წითელ ნუსხაშია შეტანილი, როგორც ბუნების საოცრება. დღეისთვის კინჩხაშიც ფართომასშტაბიანი ინფრასტრუქტურული სამუშაოებია დაწყებული და მალე, ოკაცეს კანიონთან ერთად, ტურისტების გაოცებას ეს ჰარმონიული ტანდემი ერთობლივად შეძლებს.
ადრე ისტორიული ოდიშის ანუ სამეგრელოს ტერიტორია ვრცელდებოდა მდინარე ცხენისწყლიდან რიონისპირეთამდე, კავკასიონიდან სამურზაყანომდე (გალის რაიონი). მის შემადგენლობაში შედიოდა სოფლები _ გორდი და კინჩხა. ოდიშის დიდებულები _ დადიანები და მათი კარის ცნობილი კაცები (ახვლედიანები, ჩიქოვანები…) თავიანთ სასახლეებს გორდსა და კინჩხაში აგებდნენ და თავიანთი სიცოცხლის მეტ ნაწილს აქ ატარებდნენ. მეათე საუკუნისაა გორდის მთავარანგელოზის ეკლესია, სადაც სასულიერო წრეს, საყდარში მომსახურე მღვდლებს, ჩიხლაძეები წარმოადგენდნენ.
ცნობილია გორდის სააგარაკო სასახლე, რომელიც აქ მე-18 საუკუნეში ჰქონდა სამეგრელოს მთავარს. ამ სასახლის ბაღისა და მთელი კარმიდამოს წალკოტად საქცევად იმ დროისთვის ცნობილი ფრანგი მეცნიერები და დეკორატორები ჩამოუყვანიათ. მე-19 საუკუნის დასაწყისში, ი. მეუნარგიას ცნობით, ალ. ჭავჭავაძეს რჩევა მიუცია თავისი სიძის და შვილისთვის, დავით დადიანისა და ეკატერინე ჭავჭავაძისთვის, რომ გორდში მაღალარქიტექტურული ნაგებობა _ ევროპული სასახლე აეგოთ და შესაფერისი კარმიდამო _ წალკოტი მოეწყოთ. ასეც მოიქცნენ. შემდგომში დავით დადიანი სწორედ ამ სასახლეში გარდაიცვალა. დღეს ამ სასახლისა და კარმიდამოს რესტავრაცია ხდება.
რაც შეეხება გორდის ტბიურ ნალექებს და ოკაცეს კანიონს _ ბუნების ეს ორი საოცრება 1943 წელს გეომორფოლოგმა გიორგი დევდარიანმა აღმოაჩინა. შემდგომში ამ ორი უნიკალური ძეგლის მეცნიერულ ღირებულებათა შესასწავლად და თავისი ადგილის მისაჩენად, 1982 წელს, გორდს მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნიდან მაღალი რანგის მეცნიერები ეწვივნენ, თუმცა ეს ფართო საზოგადოებისთვის ცნობილი არ ყოფილა.
ოკაცეს კანიონიდან მარჯვნივ, 50 მეტრის დაშორებით, მდინარის იმდროინდელ კალაპოტში აღმოჩენილია მილიონი წლის წინა პერიოდის ნახევრად ჩამორეცხილი ტბიური ნალექი. საუკუნეობით ადამიანის მხედველობის არეზე მყოფი ეს ყოველივე, მაინც შეუმჩნეველი იყო. მეცნიერულად დამტკიცებულია, რომ ქართული მიწის ისტორიის ერთ-ერთი ფენომენის, გორდის ტბიური ნალექების შესწავლას მივყავართ დედამიწის განვითარების უკანასკნელ, მეოთხეულ ეტაპთან, რომელიც მილიონ წელს მოიცავს! მისთვის დამახასიათებელია დედამიწის თანამედროვე სახე ადამიანის გაჩენით!
დაახლოებით, 400 000 წლის წინ, მდინარე ოკაცე ქმნის ეროზიულ, საკმაოდ განიერ, ბრტყელფსკერიან ხეობას, რომლის კვალი ამჟამად შემორჩენილია ოკაცის კანიონის სამხრეთით და რელიეფში წარმოდგენილია განიერი უნაგირას სახით. ოკაცეს ფსკერი ამჟამად 45 მეტრის სიმაღლეზე იმყოფება, უნაგირას ხიდთან. მდინარე ოკაცეს კალაპოტის თანდათანობითი გაღრმავება დაირღვა დედამიწის ქერქის დანაპრალებით _ ამ მონაკვეთში მდინარე მკვეთრ მუხლს აკეთებს, რომელმაც გამოიწვია კალაპოტის ერთი ნაწილის მაღლა აწევა და შესაბამისად ჩაკეტილი ხეობის წარმოშობა, როგორც მეცნიერები ანგარიშობენ, ეს მოხდა 100 000 ათასი წლის წინ. ჩაკეტვამ წყლის ჩაგუბება გამოიწვია და გაჩნდა ტბა. ტბაში იწყება მყარი მასალის დალექვა, რომელშიც მცენარეთა მტვრიანები გვხვდება. ამ ტბამ 5400 წელი იარსება. სათავსოს მყარი მასალით ამოვსების შემდეგ, წყალი გასასვლელს ეძებდა და კირქვის ნაპრალებში იპოვა კიდეც. მან მთლიანად დატოვა ძველი არტახები და კარსტულ მღვიმეებში გადაინაცვლა. დროთა განმავლობაში ამ სიღრუეების ჭერი ჩამოიქცა და მდინარემ ადგილ ბოგასთან თანამედროვე სახე მიიღო. რაც შეეხება ტბიურ ნალექს, მისი უმეტესი ნაწილი წყალმა გარეცხა და დღეს შემორჩენილია ამ ნალექის ფრაგმენტი, რომლის სიმაღლე 27 მეტრს აღწევს. მცენარეთა მტვრიანების ანალიზის მიხედვით, მეცნიერები აზუსტებენ, რომ ტბის გაჩენის დღიდან (ანუ მილიონი წლის წინ), 500-600 წლის შემდეგ, გორდის მიდამოებში მკვეთრად აცივდა, რამაც გამოიწვია სითბოს მოყვარულ მცენარეთა მთლიანი გადაშენება.
მდინარე ოკაცე სოფელ კინჩხიდან (ტყეკუთხე) მოედინება და მისი სიგრძე 14 კილომეტრია. ის მდინარე ცხენისწყლის მარჯვენა შენაკადია. კანიონის სიგრძე 80 მეტრს აღწევს, სიგანე 3- 4 მეტრია. სიღრმე კი კლდოვან, ბუნებრივ ბოგასთან 28 მეტრს ეთანაბრება, ხოლო ბოლო ნაწილში მისი სიღრმე 45 მეტრია. სოფელი გორდი ზღვის დონიდან 600 მეტრის სიმაღლეზე მდებარეობს, ხონიდან 20 კილომეტრითაა დაშორებული. დღეისთვის აქ 300 არასრული კომლი ცხოვრობს. ამჟამად დადიანთა საზაფხულო რეზიდენციის რესტავრაცია ხდება. ეს კარმიდამო 50 ჰა ფართობს მოიცავს, აქედან 15 ჰა გეგმით გაშენებული წალკოტი იყო. ტოპონიმიკით გორდი დიდ გორას ნიშნავს (გორა +დიდი), ანუ დიდ გორაკზე გაშენებული სოფელი. ოკაცე კი საკაცო ანუ კაცებისთვის განკუთვნილი ადგილად მოიაზრებოდა, სადაც მდინარის საშიში სტრუქტურის გამო, ქალების ბოგაზე გადასვლა სახიფათოდ მიიჩნეოდა. არაერთხელ მომხდარა, როცა მდინარეზე გადასვლისას ბევრი ადამიანი დაღუპულა.
ოკაცის კანიონი, როგორც არაორგანული ბუნების იშვიათი ძეგლის საკვირველი სახე, თავისი ტბიური ნალექით, კიდევ მრავალი საოცრების მოწმეს გაგვხდის. როგორც აღვნიშნეთ, ეს ნალექი ქართული მიწის ისტორიის ფენომენია, მილიონი წლის წინანდელი დროიდან! არანაკლები ფენომენია სოფელ კინჩხა, რომელიც დასახლებული ყოფილა პალეოლითის უახლესი პერიოდიდან. აქ ცივილიზაციის კვალი იგრძნობა წმიდა ლიანეს გამოქვაბულში აღმოჩენილი წიდის მიხედვით. აქ მუშავდებოდა სპილენძი, ხდებოდა მადნის ამოღება და ლითონის დნობა. სპილენძის ლოდებს თანამედროვე გლეხები არაერთხელ პოულობდნენ. აქვე გამოდის პატარა წყარო, "სინგური", რომლის შემადგენლობა იმდენად უნიკალურია, ფერს არ იცვლის! (შინდისფერთან დაახლოებული). ამ სითხეს ოდითგან მოსახატად ხმარობდნენ. სოფელი კინჩხაში, ნაბეჩოს თვალწარმტაც ჩანჩქერთან, ჟანგისფერ უფსკრულებთან, კადარის საიდუმლო გვირაბებთან დღეს თანამედროვე ინფრასტრუქტურული სამუშაოების აღმავლობაა. კინჩხა, მეცნიერთა უტყუარი ინფორმაციით, ოდესღაც ზღვის ნაპირი ყოფილა, პალეოლითის დროიდან დასახლებული და და აქ რომ გათხრები დაიწყოს, ცივილიზაციის კიდევ უფრო ახალ ნაპირებთან მიგვიყვანს, _ ამბობენ სწავლულები. უდავოა, უახლოეს მომავალში, კინჩხა-გორდის ირგვლივ უსაზღვრო ინტერესი ჩარჩოებში ვეღარ დაეტევა.
