სურსათის უვნებლობისა და მომხმარებელთა უფლებების დაცვის კუთხით, საქართველოში არსებული კანონმდებლობა ევროკავშირის მოთხოვნების შესაბამისი არ არის. რეგულაციები, რომელსაც კანონმდებლობა აწესებს, მომხმარებელთა უფლებების დაცვას საერთოდ ვერ უზრუნველყოფს.
შედარებით უკეთესი მდგომარეობაა კანონმდებლობაში სურსათის უვნებლობის კონტროლს კუთხით, რომელსაც ქვეყანაში სურსათის ეროვნული სააგენტო ახორციელებს. ეს უწყებაა ვალდებული საწარმოებში ჰიგიენისა და მომსახურე პერსონალის ჯანმრთელობის მდგომარეობის კონტროლზეც.
თუმცა, მომხმარებელთა უფლებების დაცვის მხრივ, როგორც საკითხზე მომუშავე არასამთავრობო ორგანიზაციების წარმომადგენლები ამბობენ, მდგომარეობა რთულია. ამიტომ მომხმარებელთა უფლებების დაცვის გასაუმჯობესებლად გასული წლის ზაფხულიდან პარლამენტი ევროინტეგრაციის კომიტეტის ინიცირებულ კანონპროექტს განიხილავს. კანონპროექტი პირველი მოსმენით მიღებულია, თუმცა კანონად ქცევამდე, კიდევ 2 მოსმენაა სავალდებულო. კანონპროექტის ინიციატორები იმედოვნებენ, რომ კანონის მიღება საგაზაფხულო სესიის დასრულებამდე მოესწრება.
როგორია ქვეყნის სასურსათო უსაფრთხოების პოლიტიკა, სტრატეგია, რას არეგულირებს კანონი და რა რჩევები აქვთ ექსპერტებს, „გურია ნიუსი“ საქართველოს სტრატეგიული კვლევებისა და განვითარების ცენტრის მომხმარებელთა უფლებების დაცვის პროგრამის კოორდინატორს ლია თოდუას ესაუბრა.
_ „მომხმარებელთა უფლებების დაცვის შესახებ“ კანონპროექტი, რომელიც შემუშავებულია რამდენად არის სრულყოფილი და მოახერხებს თუ არა მაქსიმალურად მომხმარებლის უფლებების დაცვას?
_ კანონპროექტი მომზადდა ერთობლივად სხვადასხვა დაინტერესებული მხარეების მიერ. ეს არ არის აბსოლუტური დაცვა მომხმარებლების, ეს არის რაღაც კონსენსუსი, უფრო რბილი კანონი, იმასთან შედარებით, რაც ევროკავშირის შეთანხმებით 2019 წლისთვის გვევალება რომ გვქონდეს. ამიტომ მანამდე რბილი, გარდამავლი პერიოდის კანონია. ეს კანონი მაგალითად, არ ითვალისწინებს იმას, რომ მომხმარებლის უფლების დარღვევაზე მაშინვე დაჯარიმდეს მეწარმე. ითვალისწინებს იმას, რომ იქნება საჯარო ორგანო – მომხმარებლის ომბუდსმენი, რომელიც დაეხმარება მომხმარებელს, მოიწვევს დამრღვევ მეწარმეს, შეეცდება, რომ მიაღწიოს შეთანხმებას, დაარწმუნებს მეწარმეს, რომ არ დაჩაგროს მომხმარებელი და თუ ამას ვერ შეძლებს, შემდეგ მიმართოს სასამართლოს.
ომბუდსმენი წელიწადში ერთხელ თავისი მომხმარებლით წარსდგება პარლამენტის წინაშე და ნელ-ნელა ის კომერციული პრაქტიკებიც გამოვლინდება, რაც საქართველოშია და სწორედ მათი შეტანა მოხდება მომავალში კანონმდებლობაში და აღმოფხვრა. ევროპული კანონმდებლობის კოპირება არ გავაკეთეთ და ვცდილობთ მოვერგოთ ქართულ რეალობას.
_ არსებული კანონმდებლობით, ბიზნეს სუბიექტებს აქვთ ვალდებულება შეამოწმონ როგორც პროდუქცია რასაც აწარმოებენ ან ყიდიან, ასევე მომსახურე პერსონალი, რომელიც საზოგადოებას ემსახურება. რა ვადებს უწესებს მეწარმეს კანონი ამ შემოწმებისას და მომსახურე პერსონალის ჯანმრთელობის მდგომარეობას ვინ და როგორ ამოწმებს საქართველოში?
_ სურსათის უვნებლობაზე დღევანდელ მსოფლიოში არსად არ იღებს სახელმწიფო პასუხისმგებლობას, პასუხისმგებლობა ეკისრება მეწარმეს, რომელიც ვალდებულია შეამოწმოს როგორც საწარმო, ასევე მაღაზია, იმაზე, თუ რა შეიძლება ხდებოდეს ისეთი, რაც სურსათის დაბინძურებას გამოიწვევს.
მათ შორის მომსახურე პერსონალის ჯანმრთელობის მდგომარეობის კონტროლიც. ეს მნიშვნელოვანია სურსათის უვნებლობისთვის. მეწარმემ იქნება ეს მაღაზიის დირექცია, ბაზრის, ან სამრეწველო ობიექტის ხელმძღვანელობა, რეგულარულად უნდა აწარმოოს. თუმცა, რა სიხშირით, ამას არავინ არ ადგენს. გააჩნია საწარმოს როგორი წარმადობა და დიზაინი აქვს, რას ყიდის ის, რას აწარმოებს. თუ შეფუთულ გაყინულ ნახევარფაბრიკატებს ყიდის, მას მოეთხოვება მხოლოდ რომ მაცივარში ტემპერატურა იყოს დაცული და ეს პროდუქცია არ ლღვებოდეს. თუ ხელზე სჭირს რაიმე დაავადება გამყიდველს და ეს დაავადება შესაძლოა გადავიდეს, რა თქმა უნდა, ეს უნდა აღმოიფხვრას. მაგრამ თუ საქმე ეხება ბაზარს ან მაღაზიას, სადაც ხორცი იჭრება და იყიდება, ეს არის დაბინძურების მხრივ მაღალი საფრთხის წარმოება და მათ განსაკუთრებული სისუფთავე მოეთხოვებათ. კანონმდებლობით დადგენილია ზოგადი ჰიგიენის ნორმები, მაგალითად, სამუშაო ზედაპირები უნდა იყოს ისეთი, რომელიც კარგად იწმინდება, ჰყავდეს ჯანმრთელი პერსონალი, რომელიც რეგულარულად ხელს იბანდეს, უნდა ჰქონდეთ ისეთი ფორმები, რომ თმები არ ჩაცვივდეს საჭმელში, უნდა ეცვათ ხელთათმანები და ა.შ. მაგრამ რა სიხშირით უნდა იცვლიდნენ ხელთათმანს და იბანდნენ ხელებს, ასეთ რამეს კანონი არ დაგიწერს.
მაგრამ ახლა ხდება ჩვენთან შემოღება (ევროკავშირში უკვე არის), ეს არის ე.წ. HACCP („ჰასპი)- საფრთხის ანალიზისა და კრიტიკული წერტილების აღმოჩენისა და აღმოფხვრის სისტემა. ყველა კონკრეტული მეწარმე ობიექტი ექვემდებარება უსაფრთხოებაზე აუდიტს. უნდა შემოწმდეს სად შეიძლება სურსათი ბინძურდებოდეს, ფუჭდებოდეს, ძველდებოდეს და ა.შ. ყველა საფრთხის შემცველი წერტილი უნდა აღირიცხოს და გაიწეროს, როგორ უნდა აღმოიფხვრას. თითოეულ მეწარმეს უნდა ჰქონდეს ეს შედგენილი განსაკუთრებით თუ მას ურთიერთობა აქვს ცხოველური წარმოშობის ნაწარმთან. ევროპაში ყველა მეწარმეს აქვს ეს „ჰასპი“, რომელსაც თევზთან, რძესთან, ხორცთან ან კვერცხთან აქვს კავშირი. ეს წესი ჯერ ჩვენთან არ არის შემოტანილი. აქ მოქმედებს ზოგადი ჰიგიენის წესები, რომელიც იმდენად ზოგადია, რომ სანამ ინსპექტორი არ მივა და დაუკონკრეტებს, რომ ასეთი ზედაპირის მაგიდაზე არ შეიძლება საჭმლის კეთება, მანამდე ვერ ხდება აღმოჩენა და გამოსწორება. ფაქტიურად, ინსპექტორები უსრულებენ ამ აუდიტის როლს. ახლა შეიტანეს კანონმდებლობაში ის წესი, რომ ეტაპობრივად, ყველა მეწარმეს ჰქონდეს „ჰასპი“. აქამდე მხოლოდ რძის მწარმოებლებს და სასაკლაოებს ჰქონდათ მისი ქონის ვალდებულება. თუმცა, ეს ალბათ ეტაპობრივად შემოვა და დაექვემდებარებიან ჯერ მსხვილი საწარმოები, მერე წვრილი და ა.შ.
_რამდენ ბიზნეს სუბიექტს ამოწმებს სურსათის ეროვნული სააგენტო და არის თუ არა ეს შემოწმება საკმარისი?
_ რეალურად, დღეს სააგენტოს მოცული აქვს 5-6 ათასი მეწარმის შემოწმება. არადა, იცის, რომ 100 ათასი და მეტია რეგისტრირებული. თუმცა ამდენის შემოწმებას ვერ ახერხებს.
ყოველ წელს ახალი 5 ათასი რომ შეამოწმონ მაინც 20 წელი დასჭირდება ყველას შემოწმებას. მაღაზიებმა, კაფეებმა, რესტორნებმა იციან, რომ მათთან სააგენტო შესამოწმებლად შესაძლოა არასდროს მივიდეს. ასე არ უნდა იყოს. 5 წელიწადში ერთხელ მაინც უნდა შედიოდნენ. მასშტაბებია სერიოზულად გასაზრდელი. გარდა ამისა, იქ სადაც ვერ შედის სააგენტო, საგანმანათლებლო საქმიანობა მაინც უნდა იყოს. რამდენი მეწარმეა, რომელსაც აქვს კანონის დაცვის სურვილი, მაგრამ არ იცის ეს როგორ გააკეთოს. ჰიგიენის ნორმები, რასაც კანონმდებლობა ადგენს, ზოგადია, დაკონკრეტება, სანამ ინსპექტორი არ მოვა, შეუძლებელია.
_არის თუ არა ის ჯარიმები ადეკვატური, რასაც დამრღვევ მეწარმეს კანონმდებლობა აკისრებს – პირველ ჯერზე 400 ლარი, განმეორების შემთხვევაში კი – 1200 ლარი?
_ არავინ არ შეასრულებს ამას სანამ არ იქნება დასჯა. ეს დასჯაც ადეკვატური უნდა იყოს. ანუ ეს იმას ნიშნავს, რომ მისი დარღვევა არავის მოუნდეს. თუ გყავს მეწარმე, რომელსაც დარღვევა უფრო იაფი უჯდება, ვიდრე დაცვა, ეს ნიშნავს, რომ შენი ჯარიმების სისტემა არ მუშაობს.
