“სისტემამ უნდა შეძლოს ადეკვატურად უპასუხოს ციხეში ჯგუფურ თავდასხმებსა და მასობრივ არეულობებს”

ბესელიას კომენტარის გაკეთება 27 იანვარს ვთხოვეთ, თუმცა მან სტრასბურგში ვიზიტის გამო კითხვებზე პასუხის გაცემა ამ დრომდე ვერ მოახერხა.

მიაჩნია თუ არა აუცილებელად მსგავსი საშუალებების გამოყენება, რატომ გახდა საჭირო  ცვლილების კოდექსში შეტანა და როდის შეიძლება მიიღოს პარლამენტმა აღნიშნული ცვლილებები, ამ საკითხებზე “გურია ნიუსი” ეკა ბესელიას ესაუბრა.

 _ აუცილებელია თუ არა მსგავსი საშუალებების გამოყენება და რატომ გახდა საჭირო ამ ცვლილების კოდექსში შეტანა?

_ ახალი საკანონმდებლო ინიციატივის განხილვა ჯერ კომიტეტს არ დაუწყია და ამდენად ვერ გეტყვით განხილვის დაწყებამდე დეტალურად რომელი ნორმა იქნება მხარდაჭერილი და სად შეიძლება განხორციელდეს ცვლილება, ზოგადი მიმოხილვისთვის კი შემიძლია გითხრათ შემდეგი, თომას ჰამერბერგი 2013 წლის ანგარიშში საქართველოს შესახებ მიუთითებს: “როგორც წამების პრევენციის კომიტეტი აღნიშნავს, მიუღებელია სასჯელაღსრულების დაწესებულებების პერსონალის კონტროლის მოდუნება, რათა პატიმართა უსაფრთხოება საფრთხის ქვეშ არ აღმოჩნდეს.” სასჯელაღსრულების სისტემის საქმიანობის პრიორიტეტი დღეს არის წამებისა და არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობის მანკიერი და მახინჯი პრაქტიკის აღმოფხვრა, რომელიც ხორციელდებოდა ციხის ადმინისტრაციის მხრიდან წლების განმავლობაში. ასევე, სისტემის ერთ-ერთი მთავარი დანიშნულებაა პატიმართა დაცვა ერთმანეთის მხრიდან ძალადობისგან. ციხეში  პატიმართა უფლებების  რეალიზება შესაძლებელია მხოლოდ შიდა წესრიგის არსებობისა და დისციპლინის დაცვის უზრუნველყოფის პირობებში, რის გარეშეც ციხის ფუნქციონირება წარმოუდგენელია. ამასთან,  პატიმრის მიერ დისციპლინის დაცვაზე კონტროლისა და კანონიერი რეაგირების გარეშე არ მიიღწევა მისი რესოციალიზაციისა და საზოგადოებაში რეინტეგრაციის მიზნები. სისტემამ უნდა შეძლოს ადეკვატურად უპასუხოს ჯგუფურ თავდასხმებსა და მასობრივ არეულობებს, ციხეში  ასეთის არსებობის შემთხვევაში. ამიტომ, ზოგადად, ციხის თანამშრომლები უნდა იყვნენ აღჭურვილი კანონით გათვალისწინებული შესაძლებლობებით ამ წესრიგის დასამყარებლად;  ამასთან, ეს საშუალებები და მათი გამოყენების წესი სრულად უნდა შეესაბამებოდეს მყარად დადგენილ ადამიანის უფლებათა დაცვის სტანდარტებს.

სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტრო დიდი ხანია მუშაობს პატიმრობის კოდექსში შესატან ცვლილებებსა და დამატებებზე. ამ პროცესში ჩვენი კომიტეტიც თანამშრომლობდა მათთან. პროცესში ჩართული  იყვნენ სამოქალაქო სექტორის წარმომადგენლები. ზოგადად, ამ რეფორმის მიზანია არსებული პატიმრობის კოდექსის არსებითად დახვეწა და გაუმჯობესება  და პატიმართა უფლებრივი მდგომარეობის საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისობაში მოყვანა. კითხვაში მითითებული საკითხების საკანონმდებლო დარეგულირებაც ამ კონტექსტში დადგა დღის წესრიგში.

_ არის თუ არა მსგავსი მეთოდების გამოყენება აპრობირებული ევროპის ქვეყნებში და რომელი ქვეყნები გამოიყენებენ მსგავს საშუალებებს?

_ ჩვენ, პირველ რიგში ვხელმძღვანელობთ  ევროპული სტანდარტებით, კერძოდ, ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის მიერ მიღებულია რეკომენდაცია 2006(2) ევროპული ციხის წესების შესახებ. ამ რეკომენდაციის თანახმად, ,,ციხის თანამშრომლებმა არ უნდა გამოიყენოს ძალა პატიმრების წინააღმდეგ, გარდა თავდაცვისა, გაქცევის მცდელობისა და კანონიერი ბრძანებისადმი აქტიური თუ პასიური ფიზიკური წინააღმდეგობისა და ყოველთვის უნდა გამოიყენონ, როგორც უკანასკნელი რესურსი. გამოყენებული ძალა უნდა იყოს მინიმალური, მხოლოდ იმდენი, რისი საჭიროებაც არსებობს და უნდა იქნას გამოყენებული უმცირესი აუცილებელი დროით. სახელმწიფოებმა კანონმდებლობით დეტალურად უნდა განსაზღვრონ  ძალის გამოყენების პროცედურები: რა ტიპის უსაფრთხოების ზომების გამოყენება შეიძლება; გარემოებები, რომელთა არსებობის შემთხვევაშიც უნდა მოხდეს თითოეული ზომის  გამოყენება; თანამშრომლები, რომლებსაც შეუძლიათ ამ ზომების გამოყენება; რომელი თანამდებობის პირის ნებართვაა საჭირო ამ ძალის გამოსაყენებლად; ანგარიშის წარდგენის წესი და პირობები ძალის გამოყენების ყოველი შემთხვევის შემდეგ. ამასთან, მითითებული ევროპული ციხის წესების მიხედვით, ხელბორკილები, შემზღუდველი პერანგები და სხვა ზომები არ შეიძლება გამოყენებულ იქნას, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც  ეს აუცილებელია, როგორც მათი გაქცევის პრევენციის ზომა  გადაყვანისას და ისინი უნდა მოახსნან შესაბამისი ადმინისტრაციული და სასამართლო ორგანოს წინაშე წარდგენისას, თუ ეს ორგანო არ გადაწყვეტს სხვაგვარად. ამასთან, მითითებული  ზომების გამოყენება დასაშვებია  ციხის დირექტორის ბრძანებით, თუკი კონტროლის სხვა ზომები აღმოჩნდება უშედეგო პატიმრის დასაცავად თვითდაზიანებისაგან, სხვებისა და ქონების დაზიანებისაგან. ასეთ შემთხვევაში ციხის დირექტორმა უნდა შეატყობინოს სამედიცინო მუშაკს  და ანგარიში წარუდგინოს ზემდგომ ორგანოს. ამავე რეკომენდაციების მიხედვით, თანამშრომლები, რომლებიც უშუალოდ აკონტროლებენ პატიმრებს, სათანადოდ უნდა გაიწვრთნან ამ ტექნიკის გამოყენებაში. ეს მათ შეაძლებინებს მხოლოდ მინიმალური ძალის გამოყენებით  იმ პატიმართა წინააღმდეგობის დაძლევას, ვინც აგრესიულია. შესაბამისად, ნებისმიერი საკანონმდებლო ცვლილება, რომელიც ეხება ძალის გამოყენებას უნდა შეფასდეს ამ სტანდარტების ჭრილში და მათთან შესაბამისობის მიხედვით. აშკარაა, რომ მოქმედი კანონმდებლობა, ამ თვალსაზრისით, ნაკლოვანებებს შეიცავს და გამოსწორებას საჭიროებს. კითხვაში მითითებული საკანონმდებლო ინიციატივა ჯერ ახალი წარმოდგენილია პარლამენტისათვის. მან უნდა გაიაროს, პირველ რიგში, საკომიტეტო მოსმენები. ამიტომ, ამ სამუშაო პროცესში ცალ-ცალკე  გადაიხედება თითოეული ზომის კანონით გათვალისწინების საჭიროება და აუცილებლობა, იმის მიხედვით, რა არგუმენტაცია იქნება წარმოდგენილი იმის დასასაბუთებლად, რომ საჭიროა მათი გამოყენება. ამიტომ ეს სია,  შესაძლოა, დაზუსტდეს.  თუმცა,  კანონპროექტით ძალის გამოყენების წესები  შემუშავებულია ევროპული ციხის წესების შესაბამისად; კერძოდ, კანონპროექტში იმპლემენტირებულია ისეთი პრინციპები, როგორიცაა ძალის გამოყენების პროპორციულობა, ძალის გამოყენება, მხოლოდ როგორც უკიდურესი რესურსის, სხვა რესურსების არაეფექტურობის შემთხვევაში; ასევე, სპეციალური საშუალებების გამოყენების უფლება აქვს მხოლოდ სისტემის ორგანოს სპეციალურად უფლებამოსილ პირს. პასუხისმგებლობა ძალის გამოყენებაზე ეკისრება კონკრეტული სპეციალური საშუალებების გამოყენებაზე გადაწყვეტილების მიმღებ პირს და სხვ. 

_ ვინ გააკონტროლებს, რა დონეზე გაკონტროლდება ამ საშუალებების გამოყენება და როგორ მოხდება პატიმრის უფლებრივი მდგომარეობის ანალიზის კონტროლი?

_ სპეციალური საშუალების გამოყენების შესახებ უნდა შედგეს ოქმი. მისი გამოყენების საფუძვლების აღმოფხვრის შემდგომ შესაბამისი დაწესებულების დირექტორის მიერ წარმოდგენილი უნდა იყოს ანგარიში. რა თქმა უნდა, პირველ რიგში ზემდგომმა თანამდებობის პირმა უნდა მიიღოს ზომები ანგარიშის შესამოწმებლად და დარღვევების არსებობის შემთხვევაში, უნდა მოახდინოს კანონიერი რეაგირება. მოქმედი კანონის 96-ე მუხლის მიხედვით, საჩივრის შეტანის საფუძველია სასჯელაღსრულების სფეროში საქმიანობის განმახორციელებელი თანამშრომლის ქმედება (მოქმედება ან უმოქმედობა), სამართლებრივი აქტი, გადაწყვეტილება და ამ კოდექსით გათვალისწინებულ უფლებათა სხვაგვარი ხელყოფა. ბრალდებულს/მსჯავრდებულს უფლება აქვს, საჩივარი შეიტანოს ინდივიდუალურად ან ჯგუფურად. ამასთან, საკანონმებლო ინიციატივის საკომიტეტო განხილვისას ერთ-ერთი უმთავრესი თემა, რაზეც გამახვილდება ყურადღება არის ციხეში ძალის გამოყენების კონტროლის მექანიზმების ეფექტურობა და გამჭვირვალობა.

_ არის თუ არა მოსალოდნელი, რომ ამ ცვლილების შეტანას პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვის კომიტეტი არ დაეთანხმოს?

_ ამაზე წინასწარ ვერაფერს გეტყვით, არაკორექტულია განხილვამდე ვიწინასწარმეტყველო.

_ როდის დაიწყება საკითხის განხილვა პარლამენტში?

_ თებერვალში. კანონპროექტში სხვა მნიშვნელოვანი საკითხებიცაა და ვფიქრობ, საინტერესო იქნება იმ საკითხების გაშუქება, მათ შორის ისიც, რომ ფართოვდება იმ პირების წრე, ვისაც შეეძლება  პატიმარი ნახოს, რაც რესოციალიზაციისთვის მნიშვნელოვანი წინაპირობაა. საკანონმდებლო ინიციატივა უკვე წარმოდგენილია პარლამენტში და არსებობს ორკვირიანი ვადა საკომიტეტო განხილვების დაწყებამდე.