ბოლო პერიოდში, ციანიდის ირგვლივ საქართველოში აგორებულ დიდ და სამწუხარო სკანდალს, არა ერთხელ მოჰყვა ზედაპირული განმარტებები ციანიდის გამოყენებაზე მცენარეთა დაცვის საქმეში.
მკითხველთა დიდი ინტერესის გამო, გვსურს ვისაუბროთ, რა უნდა ვიცოდეთ ციანიდის შესახებ ამ მხრივ, რა არის მეცნიერულად დადასტურებული სიმართლე და რა _ სიცრუე.
ციანმჟავას (ციანწყალბადს) მრავალი მცენარე შეიცავს. ასეთი შხამის მქონე მცენარეები ცნობილი იყო უძველესი დროიდან. ძველ ეგვიპტეში ქურუმები სარგებლობდნენ ატმის კურკის გამონაწურით, ე. წ. “დუმილის სასმელით”; უძველესი დროიდან ცნობილი ყოფილა ნუშისგან ცხოველების მოშხამვა; 1811 წელს მიიღეს თხევადი ციანმჟავა, ხოლო 1815 წელს თავისუფალი ციანი.
აღსანიშნავია, რომ ციანის შენაერთებიდან ციანი მიღებული იყო 1899 წელს, მადნებიდან ოქროს გამოსაყოფად. ციანის საშუალებით მადნებიდან ოქროსა და ვერცხლის გამოყოფამ, მკვლევართა შორის იმის შემდეგ აღძრა ინტერესი, როცა 1843 წელს გამოქვეყნდა სწავლულ პ. ბაგრატიონის შრომა ციანკალიუმისა და ფეროციანიდების შესახებ.
მცენარეთა დაცვის საქმეში ციანგაზი, როგორც ინსექტიციდი (მწერების დამხოცველი) პირველად გამოიყენეს 1887 წელს, ფორთოხლის ნარგავებზე, მავნებელ ავსტრალიური ღარებიანი ცრუფარიანას წინააღმდეგ. ამის შემდეგ ციანიზაცია ანუ ციანგაზით ფუმიგაცია გამოიყენებოდა მარადმწვანე მცენარეების ფუმიგაციისთვის, რომელმაც შემდგომ პერიოდში მასობრივი გამოყენება ჰპოვა. პირველ პერიოდში გამოიყენებოდა ციანკალიუმი (KCN), ხოლო შემდეგ ციანნატრიუმი (NACN).
1921 წლიდან გამოყენებული იყო ციანკალიუმი (Ca(CN2). ამასთან ბევრი დამატება იყო შეტანილი ფუმიგაციის ტექნიკაში.
ციანნატრიუმი ფართოდ არის გამოყენებული სხვადასხვა ქვეყანაში, უმთავრესად საკარანტინო ობიექტების მიმართ.
პირველი ცდები მცენარეთა (ციტრუსების) ფუმიგაციაზე დაიწყო 1932 წელს ციანნადნობით (სველი წესით). ყოფილ საბჭოთა კავშირში პირველად ციანის შენაერთები _ ციანნატრიუმი, თხევადი ციანწყალბადი და ციკლონი დამზადებული იყო 1935 წელს.
ციანგაზის გამოყენების ტექნიკამ დიდი განვითარება განიცადა. ამისთვის მიღებული იყო “ქოთნის მეთოდი”, რომელიც მოქმედებდა 27 წლის განმავლობაში. შემდეგ მცენარეთა ფუმიგაციის ტექნიკა გადავიდა კარვის მეთოდზე. სხვადასხვა დროს გამოიყენებოდა ციანნატრიუმი (NACN), ციანკალიუმი (KCN), ციკლონები და ციანკალციუმი (Ca, CN2). ციანკალციუმის ანალოგიური პრეპარატია ციანნადნობი. ის დიდი ჰიგროსკოპიულობით ხასიათდება და ატმოსფერული ტენის ზეგავლენით განიცდის მთელ რიგ ცვლილებებს. მაგალითად, გამოიყოფა ციანგაზი, რომელიც იჭრება მავნებლის ორგანიზმში, უჯრედის პროტოპლაზმის მიერ ხდება მისი ადსორბცია, ირღვევა გაზთა ცვლა, იშლება ნერვული სისტემა. ამას თან სდევს სასუნთქი ცენტრის დამბლა და მავნებლის გაგუდვა.
ფუმიგაციის ეფექტიანობისთვის მრავალ ფაქტორს აქვს მნიშვნელობა: ტემპერატურას, ტენიანობას, მავნებლის სახეობას და სტადიას. ციანგაზის საშუალებით ბრძოლა უმეტესად მიმდინარეობს კოქციდების სხვადასხვა სახეობებზე, რომლებიც მეტ-ნაკლებად არიან გამძლე ამ ქიმიკატის მიმართ.
ფუმიგაციის მეთოდი (ციანნატრიუმით) გამოიყენებოდა არა მარტო მარადმწვანე, არამედ ფოთოლმცვენი მცენარეების მავნებლებზეც. მაგალითად: ვაზის ფუმიგაცია ვაზის ცრუფარიანას მიმართ. მაგრამ ციანგაზი ზოგჯერ უარყოფითად მოქმედებს, რადგან ის აჩერებს ასიმილაციას და სუნთქვის შეჩერების შედეგად მცენარე ჭკნება. ამიტომ ამ ღონისძიების ჩატარებას წინ უძღოდა მცენარის ფენოლოგიის გათვალისწინება. მცენარის გამძლეობა დამოკიდებულია მის სახეობაზე და წლის პერიოდებზე. დიდ უარყოფით მოვლენად ითვლება ქარიანი ამინდი. ჩვენს ტენიან სუბტროპიკებში ფუმიგაცია ტარდებოდა უმეტესად ნოემბრიდან მარტამდე ისეთი ძლიერი გამძლეობის მავნებლებზე, რომლებზეც გაცილებით მეტი ეფექტიანობით გამოირჩეოდა.
გასული საუკუნის 60-იან წლებამდე, ჩაის მავნებლების (კოქციდების) საწინააღმდეგოდ დანერგილი იყო ციანიდების შემცველი პრეპარატებით ფუმიგაცია. მავნებლების ამ სახეობებში შედიოდნენ: მანადგურებელი და ციანოფილის ფარიანები, წაგრძელებული და რბილი ცრუფარიანები.
ბრძოლისთვის მიღებული იყო სხვადასხვა ზომის სწორკუთხოვანი კარავი, რომელიც ადვილად გადაიტანებოდა ჩაის შპალერებზე. ციანნადნობს მოაყრიდნენ ჩაის შპალერების რიგთაშორისებში. კარვის გადახურვის ექსპოზიცია გრძელდებოდა 30-45 წუთით. ამ დროს გამოყოფილი ციანგაზი (HCN) შედის მავნებლის ტრაქეებში და ხუთავს მას. ზოგჯერ არის შემთხვევა, როცა მავნებელს ეს სასუნთქი ტრაქეები დახურული აქვს და ის გადაურჩება მოხუთვას, მაგრამ საერთო ჯამში მავნებელთა მოხუთვა (დაღუპვა) უმეტესად მაღალეფექტური იყო, ხოლო ციანგაზი არ აზიანებდა ჩაის მცენარეს. პირიქით, მოფრქვეული ციანკალიუმის ფხვიერი ნაწილაკები სასუქის როლს ასრულებდა და იზრდებოდა ჩაის მცენარის ყლორტების პროდუქტიულობა.
აღსანიშნავია ისიც, რომ ჩაის ყლორტში და მზა პროდუქციაში ეს ციანიდები არავითარ კვალს ან (ანარჩენს) არ ტოვებს. ამ სამუშაოს თან ახლდა უსაფრთხოების წესების მკაცრი დაცვა. მიუხედავად ამისა, დიდმა მეცნიერმა, ტოქსიკოლოგმა, პროფესორმა სიმონ ქარუმიძემ ამ მეთოდს “ბარბაროსული” უწოდა და 60-იანი წლებიდან ის ამოიღეს ხმარებიდან. სამაგიეროდ, დამკვიდრდა ბიოლოგიური მეთოდი: სასარგებლო მწერის, ჭიამაიას სახეობების _ კრიპტოლემუსისა და ლინდორუსის გაშვება მავნე კოქციდების წინააღმდეგ, რომელსაც ბიოლაბორატორიებში ამრავლებენ. ციანიდი კი მცენარეთა დაცვაში აღარ გამოიყენება და სრული სიცრუე ან მიზანმიმართული ბოროტებაა ის პროპაგანდა, რომელსაც ზოგიერთი “სწავლული” ზოგჯერ ტელევიზიებიდან ეწევა, რომ ციანიდი, თითქოს, დღესაც გამოიყენება მცენარეთა დაცვის საქმეში.
ანგელინა ნიკოლაიშვილი, მეცნიერი, ბიოლოგიურ მეცნიერებათა აკადემიური დოქტორი
