ვინმე ანთიმოზ მითაიშვილის თქმით: ,,ტირილი მაშვინ მწარე იყო, ახლა უფრო გაჩერებულია… პანაშვიდი მაშვინ არ იცოდენ, მერე შემევიდა მაი… დიდხან მერე”. გურიის ყველა მხარეში გლოვის წესი რამდენიმე ეტაპად არის დაყოფილი: გარდაცვალება, შეცხადება და მეზობელ-ნათესავების შეტყობინება, ქელეხისთვის მზადება, სამძიმარი და დატირება, დაკრძალვა და ქელეხი, გლოვა და მიცვალებულის მოსაგონარი დღეები.
გაზეთში ,,ცნობის ფურცელი (#872, 1899) ვკითხულობთ: ,,თითოეულ ოჯახს, რომელიც დაესწრებოდა მიცვალებულის გასვენებას (დასაფლავებას), მოჰქონდა დამწუხრებულ ოჯახში ერთი ან ორი მანიკა კარგი ღვინო (ერთი დოქი), ერთი კოთხო (ორი ოყა) ღომი და ერთი ოყა ლობიო (მასინ ტირილში ლობიოთი იცოდნენ გამასპინძლება და ეხლა კი ხორცით შემოიღეს გამასპინძლება, როცა მოხუცს სტირიან)”.
ფაცია კვაჭაძე-სალუქვაძე სოფელ არჩეულიდან იგონებდა: ,,სატირალში… სანთელც მუუტანდენ, კელაპტარი იცოდენ. მევიდოდენ, საჭმელც მუართუმდენ, შორიდგამიდან, საცხაიდან თუ იყო მოსული, დაღალული, უჭმელი, ე, იმფერ ხალხს (უნდა ვივარაუდოთ რომ გურიაში დამკვიდრებული ჩვეულება ქელეხის გამართვა დასაფლავებამდე აქედან იღებს სათავეს – ავტორები). ლობიე და ღომი იცოდენ იმ დროს. მერე და მერე კი, უმფრო აქეთ, იი ღომი გადავარდა და პური და ლობიე დეიწყეს. ახლა ყოლიფერია, ტირილია თუ ქორწილი ვერ გეიგეფ. ხო, ტირილში თებზი იცოდდენ. ყველც არ გამეიტანდენ, ვერ ნახვიდი. თებზი ფოთიდგან ჩამოჰქონდათ”.
ეთნოგრაფიული ცნობების მიხედვით ე.წ. წაბურვიან ტირილს (სიტყვიდან ,,წაბურვა”, რაც ჭირისუფლისთვის ფულით თუ სანოვაგით დახმარებას ნიშნავს. წინათ წაბურვა მხოლოდ სანოვაგით იცოდნენ, ალბათ ფულადი ნიშნების სიმცირის გამოც და მას ,,შესაწიერი” ერქვა. დროთა განმავლობაში, ნელ-ნელა სანოვაგე ფულმა ჩაანაცვლა. აპოლონ წულაძის მიხედვით სიტყვა ,,წაბურვა” ძველქართულია, უძველესი დროიდან მიცვალებულს ბურავდნენ სუდარით იგივე წასაბურავით, და რადგან მიცვალებული უწინ მხოლოდ წასაბურავს ითხოვდა სახისა და სხეულის დასაფარავად /მიცვალებულის სახის დანახვა ცუდ ნიშნად ითვლებოდა/, ალბათ აქედან დაერქვა შესაწირს ეს სახელი – წაბურვა) უმეტესად ღარიბი გლეხი მიმართავდა, რადგან არ შეეძლო რიგიანად ნათესავ-მეზობლების დახვედრა, ამიტომაც წინასწარ უგზავნიდა შემდეგი შინაარსის წერილს: გთხოვთ მობრძანდეთ, გვანუგეშოთ და დაგვამშვენოთ, რაც ნიშნავდა, რომ თავ-მომწონეთ მოდი, ე. ი. მხლებელი იყოლიე და კიდევაც წამბურეო, ანუ ფულით დამეხმარეო. როცა ასეთ წერილს მიიღებდა ვინმე, ის წამოიყვანდა სამ-ოთხ მგალობელს, ოცდხუთამდე გამორჩეულ, გამოწყობილ ცხენოსან ქალსა და კაცს და ვეებერთელა კელაპტარს. ამ კელაპტარს მიცვალებულის ეზოში შესვლისთანავე თან წამოღებულ ხის სამფეხში ჩაარჭობდნენ, ,,კელაპტარს უკიდებდნენ და ,,გაბდღიალებულს” წინ გაიმძღვარებდნენ – მიცვალებულის კუბოს თავთან დადგამდნენ”.
როგორც წესი და რიგია, მიცვალებულის ოჯახს მთელი სოფელი ,,მიუმტკივნებდა და მიუსამძიმრებდა”. განსაკუთრებით, აქტიურობდნენ ქალები: ,,ვინც შენ ამ დღეში ჩაგაგდო, იმის კერიე გაცივებული მანახა, დეიქცეს მისი გვარი და ოჯახი, ფუტი არ დეინახოს იმისას არაკაცმა…”,,ვაიმე, ამას რას ხედავს ჩემო მეზობელო, ჩემი დასაფსები თვალები, აგია შენი ვაჟკაცობა, რომ დაგვტიე და წახვედი? აწი რა ეშველება შენ ოჯახს, შენ მეზობლებს და მოკეთეებს…” ქალებს არც კაცები ჩამორჩებოდნენ. ,,ჩემო ძამია, ჩემო ძვირფასო მეზობელო, როგორ გიყვარდა ჩემი ელისაბედის ტყემალში ჩადობილი ვარია, რეიზა აითვალისწუნე, ადექი ბიჭო, ზეზე…”
გურიაში, როგორც წესი, „მიცვალებული ზარით უნდა ეტირათ. იგი იყო მიცვალებულის სამგლოვიარო მარში-ტირილისა და გლოვის მუსიკა. ტირილის აკომპონიმენტი — უსიტყვო და უტექსტო გალობა, სჭიროდა სამი კაცი: დამწყები, მოძახილი და ბანი. თავის დროზე მოტირალს მოზარეები წინ დაუდგებოდნენ.. და „ზარს უშვებდნენ“.…„ზარის“ შესრულება თან სდევდა მოთქმას და მისი შემავსებელი და განუყოფელი ნაწილი იყო. ზოგი, ქალი და კაცი, ისეთი ჩინებულად ასრულებდა საქმეს, რომ მასზე იძახდნენ ,,ისეთი კაი მოტირალია, ჯირკვი რომ იტიროს, ქვას აატირებსო”.
იმ შემთხვევაში თუ გაგზავნილ წერილში ჭირისუფალი გატყობინებდა, რომ ,,გთხოვთ მობრძანდეთ და გვანუგეშოთ, ე. ი. თვითონ მობრძანდი, ნურავის მოიყოლებ” ეს ნიშნავდა რომ მას დახმარება (ფულადი თუ ნივთიერი) არ სჭირდებოდა. როგორც აღნიშნავენ, ეს წაბურვიანი, მრავალგამყოლიანი ტირილი გლეხებმა ბატონყმობის გაუქმების შემდეგ თავად-აზნაურთა მიბაძვით გააკეთეს, რომელიც ამ წესს მისდევდნენ, თორემ გლეხი იქამდე მარტო მიდიოდა სამძიმარზე. ორივე შემთხვევაში აპოლონ წულაძეს რომ დავესესხოთ, მიცვალებულის კულტი გურიაში ,,ნამდვილი თეატრალური სანახაობა იყო: დრამ-მელოდრამა, ოპერა და… კომედიაც კი ერთიმეორეში იყო არეული”. ,,მსახიობებად” გვევლინებოდნენ თავად ჭირისუფლები, ნათესავები,, ,,ვალის მომხდელები” და ,,ზეპირათ მოტირალები” – ანუ ის ხალხი, ვისაც გული არ ეწვის, გინდ მკვდარი, გინდ ცოცხალი, მისთვის სულ ერთია…” წულაძე ერთ შემთხვევას იგონებს, როცა ვითომ უნუგეშო მომტირალი შეეხვეწა მას, რომ როცა ,,გავიწიწები”, დავიწყებ თმის გლეჯას და ლოყების დაკაწვრას, მაგრად ჩამაფრინდი და არ გამიშვაო. წულაძემ ის არ შეაჩერა და გამწყრალმა ქალმა უჩურჩულა: ,,რას შვები შე წყეულო, ჩამაფრინდიო”.
საინტერესოა, რომ მეოცე საუკუნის დასაწყისში, როცა გურია აჯანყდა, გურულებმა ძველი ,,დრომოჭმული” ტრადიციების წინააღმდეგაც გაილაშქრეს _ ისინი უარყოფდნენ ,,წაბურვას”, ,,ზარს”, აღაპს, სანთლის მაგივრად ახალთაობელთა გავლენით გურიაში გვირგვინის მიტანა დამკვიდრდა.
