მომღერალი ვარლამ სიმონიშვილი სინანულით იძახდა, რომ ადრე მომღერალ კაცს ხალხში გამოარჩევდიო, იგი ზრდილობით სავსე უნდა ყოფილიყო, სუფრასთან ნაზად მჭამელი და ზომიერად მსმელი, მას სხვანაირი იერი ჰქონდა და სხვანაირადაც დადიოდაო. თურმე ერთხელ ერთმა მომღერალმა დააგვიანა რეპეტიციაზე:
– სად იყავი კაცო ასე რომ ქშინავ, უკითხავს ვარლამს.
– ბოდიში ბატონო ვარლამ, მშიოდა და ბორშით გავძეხიო, -უპასუხა მომღერალმა.
– წაბძანდი, ბიძია, სახლში, ბორშით გამძღარი კაცი გურულ სიმღერას ვერ იმღერებსო!
ამონარიდი დიდი მხატვრის, ქართული ავანგარდის ერთ-ერთი შემქმნელის შალვა ქიქოძის პარიზიდან მშობლიურ ბახვში გაგზავნილი წერილიდან: ,,ჩემო ბებიკო როგორ მენატრები, რომ იცოდე. ყველაფერს მირჩევნია ეხლა შენთან პატარა სასადილო სტოლთან დამსვა, ერთი ბოთლი მაჭარი, პატარა წიწილა შემწვარი, ცხელი მჭადი, პატარა კვერი ყველით, ბავშვობაში რომ მიკეთებდი, იმ კვერს მერე ღელეზე გარეცხდი, გატეხდი შუაზე და ნახევარი ჩემი იყო და ნახევარი ტატულაის. ვერ წარმოიდგენ ბებიკო, როგორი ძვირფასია ჩემთვის ბახვის ყოველი კუნჭული… მზათა ვარ, მთელი ევროპა თავისი მაშინებით და სწავლით ვანაცვალო ჩემს პატარა ბახვს, ეზოს ჭიშკარს, ნალიას, ქათმებს, გოჭებს, ვინ მოსთვლის. შენ, ჩემო ბებიკო, ჩემი ნაზი სიყვარული და პირს კოცნა. იცოცხლე და იყავ ჯანმრთელად. შენი შალვა…”
„დიდ პატივში ვყევართო-ამბობდნენ გურული მოჯირითეები-მეტადრე ამერიკელი მანდილოსნები მოვხიბლეთო. ერთმა შეძლებულმა ქალმა ერთ ჩვენ ამხანაგს უთხრა ცოლად გამოგყვებიო, მარა აბდალმა ჩვენებური გურული ციცა არჩია და ქე ჭამს ახლა გურიაში ჭადს და ლობიოსო.”
საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ ვალოდია გოგუაძე და მისი მეუღლე ნამეტია საფრანგეთში გაიხიზნენ. ნოე ჟორდანიას შვილი, რეჯები იხსენებდა: ,,გოგუაძეებმა ეს (საკუთარი მიწის ნაკვეთი) ფერმად აქციეს და ააყვავეს… (ყველაფერი გურულ ყაიდაზე ჰქონიათ მოყობილი – ი. მ.) არც ცხენი ჰყოლიათ, არც ტრაქტორი მინახავს მათ მამულში – ყველაფერს ხელით აკეთებდნენ.ნამეტია სახლს, ფრინველს და პირუტყვს უვლიდა… ნამეტიას არავინ ეხმარებოდა. მას ქართული ყველი ამოჰყავდა (რომლის მსგავსი მთელ საფრანგეთში არ მოიძებნებოდა) და ქართულ კერძებს ამზადებდა… ხაჭაპური, ფხალი, ლობიო, საცივი, ხარჩო…. მის გაკეთებულ კერძებს განსაკუთრებული გემო ჰქონდა. სიმინდის ფქვილით იგი მჭადსა და ღომს ამზადებდა…”
,,ემიგრანტებისთვის ხაჭაპური უპირველესი რამ იყო, რომელიც უბრალოების მიუხედავად, ყველაფერზე მეტად აგონებდათ სამშობლოს. ჯერ ჭყინტი ყველი უნდა შეეძინათ, რომელიც მხოლოდ ლევილში იშოვებოდა და რომელსაც მხოლოდ ნამო ჰყიდდა, რადგან ძროხა ჰყავდა. მერე, გაწაფული ხელი იყო საჭირო. იმდენნაირი ხაჭაპური არსებობდა, რამდენიც პროვინცია, სოფელი თუ ოჯახი. ხაჭაპურს ღუმელში, თონეში ან ტაფაზე აცხობდნენ. პარიზის კოლონიაში ლევილის ყველია და ,,გურული ხელი“ იყო მთავარი, ხაჭაპური გემრიელი რომ გამოსულიყო.
ნამო დიდხანს და ენერგიულად ზელდა ცომს, პატარა გუნდებად ანაწილებდა, მერე გუნდებს სასწორზე წონიდა და იმავე რაოდენობის დაფშვნილი და კვერცხშერეული ყველით ტენიდა. ლეღვის ფორმის გუნდებს გააბრტყელებდა, წყალში გახსნილ ათქვეფილ კვერცხს მოუსვამდა და ცხელ ღუმელში ათავსებდა. დროდადრო ღუმესლ გამოაღებდა და ამოწმებდა, ცომი ხომ არ ამოიბერა ან ხომ არ გასკდაო. საჭიროების შემთხვევაში, ხის პატარა ჩხირით ჩხვლეტდა, რომელსაც მხოლოდ ხაჭაპურის დაჩუტვის ფუნქცია გააჩნდა. როცა გემრიელ სუნს გაუშვებდა და დაიბრაწებოდა, ხაჭაპური მზად იყო.
ჟაკლინ (ვენერა) ხაბულიანი, უსაქართველოდ დარჩენილი ქართველები, ,,უსტარი“, 2013.
როცა 1935-36 წლებში მის მშობლიურ სოფელ ნაღობილევში ოზურგეთთან დასაკავშირებელი მოკლე გზა გაჰყავდათ, გზის მშენებლობაზე ბრიგადირად დაინიშნა ბაბუაჩემი კირილე მახარაძე. ერთხელ სადილზე ბაბუაჩემს სახლში რამდენიმე კაცი მიუყვანია, ბებიაჩემი პოლინა მათ არ ელოდა და მხოლოდ ერთი მჭადი ჰქონდა გამოცხობილი, რაც ამდენ კაცს რას ეყოფოდა. მაშინ კირილე გადავიდა მეზობლისას, მაგრამ იქ არავინ დაუხვდა, ხოლო გამომცხვარი მჭადი ქვის კეცზე იდო. ბაბუამ აიღო მჭადი და ასე გაუმასპინძლდა სტუმრებს. ამის გამო არავის წყენა არ გამოუხატავს და ზუსტად ასევე იქცეოდნენ მისი მეზობლებიც.
,,სიმინდისაგან მეფის მთავრობის დროს არაყსაც ხდიდნენ (გურული ბურბონი!-ი.მ.), თურმე ერთი ფუთი სიმინდი 40-50 კაპიკი ღირდა, რაც იაფი იყო. ,,გაარჩევდი სიმინდს და ნალიაში შეყრიდი. გავამსებდით ნალიებს და გაზაფხულზე ამევიტანდით სიმინდს შინ. ზამთარში იქინე ვტიებდით. მარა იგი არ ყოფილა, ვინმეს მეეპაროს იქინე სიმინდი, ნალიები დაკეტილი არ იყო ბოქლომით…
40-50 კაპეიკი ღირდა ფუთი სიმინდი ნიკოლოზაის დროს. იეფი იყო. ჩვენ ზოგჯერ სიმინდიდან არაყს ვხთიდით. არ დაფუტროსო, დავღერღავდით სიმინდს, იქედან გამოვხთიდით არაყს და ვყიდდით. არაყიდან მეტ ფულს ვაკეთებდით. ბოთლი არაყი 10 შაური ღირდა. ერთი ფუთი სიმინდიდან 2-3 ბოთლი არაყი გემევიდოდა. ლანჩხუთის ბაზარზე ვყიდდით”.
მთხრობელი ვალერიან ურუშაძე, სოფელი ორაგვე (ჩაწერილია 1982 წელს). ზოია ტუღუში, ეთნოგრაფიული მასალები ნინოშვილის მუზეუმის ფონდიდან,
ავტორი
