საქართველოს მოსახლეობისთვის ციტრუსოვანი კულტურებიდან ყველაზე მეტად ცნობილია მანდარინი, ფორთოხალი და ლიმონი, რომლებიც საუკუნეზე მეტია, სამრეწველო დანიშნულებითაა გავრცელებული შავი ზღვის სანაპირო რეგიონებში.
უნდა ვაღიაროთ, რომ ნიადაგურ-კლიმატური თავისებურებებიდან გამომდინარე, ჩვენთან მოწეული ციტრუსოვანთა ნაყოფები თავისი ორგანოლეპტიკური მაჩვენებლებით ბევრად უკეთესია სხვა ქვეყნებში წარმოებულ იმავე სახის პროდუქტებზე, რის გამოც ოდითგანვე საქართველოში წარმოებულ ციტრუსოვანთა ნაყოფებზე საექსპორტო მოთხოვნილება იზრდებოდა.
სამწუხაროდ, ისეთი კულტურის, როგორიცაა ფორთოხალი, სამრეწველო წარმოება ჩვენთან ყოველწლიურად მცირდება, არადა, თავისი საბაზრო ღირებულებით ის გაცილებით აჭარბებს მანდარინისა და ლიმონის ფასს. თუ დღეს საქართველოში წარმოებული ციტრუსებიდან 80-85 % მანდარინზე მოდის და ფორთოხალი და ლიმონი მხოლოდ 15-20 %-ია, პერსპექტივაში, ეს თანაფარდობა თანდათან უნდა შეიცვალოს, ფორთოხლების მეტი რაოდენობით წარმოების ხარჯზე.
რაც შეეხება ციტრუსოვანთა სახეობებს, როგორიცაა: გრეიფრუტი, პომპელმუსი, ციტრონი და სხვა, ისინი საქართველოში შემოიტანეს სელექციური მუშაობის მიზნით, თუმცა, ბევრი მათგანი, ნაყოფების სასარგებლო თვისებებიდან გამომდინარე, იმსახურებდა მოსახლეობის ყურადღებას.
ერთ-ერთ ასეთ კულტურას წარმოადგენს მსხვილნაყოფა ციტრუსი “ოიუ”, რომლის ნაყოფები უშუალოდ ხილის სახით არ მოიხმარება, თუმცა, მისგან დამზადებული ცუკატები და მურაბები არომატული და მეტად სასარგებლოა.
ჩვენთან ოიუ შემოტანილია იაპონიიდან. ჯიშის წარმოშობა უცნობია, თუმცა, მას მიიჩნევენ ციტრუს იუნოსისა და პოპმპელმუსის ჰიბრიდად. ოიუს სინონიმებია: “ჩალმისებური პომპელმუსი”, “ჩალმისებური ციტრონი”, “მსხვილნაყოფა ბიგარადია” და “ჰიბრიდული ფორმა # 45”.
სამწუხაროდ, საქართველოს სუბტროპიკებში ასეთი ჯიშები ნაკლებადაა შემორჩენილი, არადა მეციტრუსეობის განვითარების კონტექსტში ამ ჯიშების მოძიებას, გამრავლებას და სამრეწველოდ გამოყენებას გარკვეული პერსპექტივები გააჩნია.
აქედან გამომდინარე, ჩვენ მიზნად დავისახეთ, მოვიძიოთ ჯერ კიდევ მე-20 საუკუნეში საქართველოში შემოტანილი ციტრუსოვანთა იშვიათი ჯიშები და მოვახდინოთ მათი გამრავლება-რეაბილიტაცია. ერთ-ერთ ასეთ კვლევით ობიექტს წარმოადგენს ციტრუსი ოიუ, რომელიც ჯერ კიდევ გასული საუკუნის 30-40-იან წლებში სელექციონერ ალექსეევის მიერ იქნა გამოყენებული ჩაისა და სუბტროპიკული კულტურების საკავშირო სამეცნიერო კვლევით ინსტიტუტში სელექციური მუშაობის მიზნით.
პრაქტიკულად, ჩვენი დაკვირვების ობიექტი, რომელიც დაახლოებით 50-55 წლის ასაკისაა, საკმაოდ ხანდაზმული და ონტოგენეზის ბოლო სტადიაშია. ოიუ აღნიშნული ფორმა შემორჩენილია სელექციონერ ალექსანდრა ქორქიას ყოფილ საკარმიდამო ბაღში, ანასეულში, რომელიც ბოლო 20 წლის განმავლობაში მოუვლელი და უყურადღებოდ იყო. ბაღის ჩვენს საკუთრებაში გადმოცემის შემდეგ, ციტრუსის ამ ერთადერთ ეკზემპლარს განსაკუთრებული ყურადღება მიექცა, კვების, ვარჯის გასუფთავების, მორწყვისა და შეწამვლის ფონზე მცენარეს სიცოცხლე დაუბრუნდა და მსხმოიარობა დაიწყო.
ციტრუსი ოიუ, რომლის საძირედ “პონცირუს ტრიფოლიატაა” გამოყენებული, დაბალმზარდია _ მისი სიმაღლე 1.5-2.0 მეტრის ფარგლებში მერყეობს, ვარჯი კარგადაა შეფოთლილი მოგრძო ტყავისებური ფოთლებით, მცენარე უეკლოა, ფოთლის საშუალო სიგრძე 12.5 სმ, სიგანე 5.5 სმ. კვერცხისებური ფორმის, ფოთლის წვერი წაწვეტილი, ფუძე მომრგვალო, შეფერილობა ღია-მწვანე, ყუნწი 2.5 სმ, ფრთიანია.
მცენარეს ახასიათებს სუსტი ზრდა, ყლორტები მოკლე მუხლთაშორისებით, ფოთლები ყლორტზე შეკრებილია ჯგუფ-ჯგუფად. ყვავილი მსხვილი, ფართო, სქელი, თეთრი ფერის გვირგვინის ფურცლებით, მტვრიანები შეკრებილია 2-6 ცალად; ბუტკო მსხვილი და მოკლეა. ყვავილობა დაფიქსირებულია მიმდინარე წლის ნაზარდებზე, მსხმოიარობა თითოეულ ტოტზე 1-3 ცალი ნაყოფის რაოდენობით.
მცენარის ყინვაგამძლეობა, დაახლოებით, ფორთოხლის ყინვაგამძლეობის თანაბარია (-8-9 გრადუსი).
ნაყოფი ძალიან მსხვილია, დიამეტრით _ 125 მმ. ნაყოფის სიმაღლე 118 მმ-ია. საშუალო მასა _ 568 გრ. ფორმა _ მრგვალი, თავისებურად ორიგინალური; ფუძე _ ბრტყელი; ყუნწი _ მსხვილი (6 მმ).
ნაყოფის ზედაპირი ძალზე ამობურცულ-დანაოჭებულია, ჩალმისებურად დახვეული, საკმაოდ ფართო, რომელიც ნაყოფს თითქმის ორად ყოფს; შეფერილობა_ ოქროსფერ-მოყვითალო; კანი _ ძალზე სქელი (30-40 მმ); ფაშარი რბილობისგან ძნელად მოსაცილებელია; ალბედო _ თეთრი ფერის; ეთერზეთოვანი ჯირკვლები ძალზე მსხვილი, დიდი რაოდენობით, ძლიერ სურნელოვანი; რბილობი _ 33-45 მმ; ცენტრში _ 9-10 ცალი ლებანი, რომელიც ძნელად სცილდება რბილობს; რბილობი _ მარცვლისებრი, მომწვანო-მოყვითალო ფერის, წვნიანი; საწვნე პარკები მსხვილი და იოლად შორდება ერთმანეთს; გემო მომჟავო-მოტკბო, სასიამოვნო არომატით; თესლი 10-20 ცალი, მსხვილი, ფართო, ბრტყელი, გავს პომპელმუსის თესლებს, მოყავისფრო ერთჩანასახიანი თეთრი შიგთავსით. გვხვდება უთესლო ნაყოფებიც.
ნაყოფები ტექნიკურ სიმწიფეში შედიან ნოემბერ-დეკემბერში. ნაყოფები იკრიფება მაკრატლით, ყუნწიანად ერთად. ეწყობა გრილ სარდაფში +4-+5 ტემპერატურაზე, რაც ახანგრძლივებს ნაყოფების შენახვის უნარიანობას. ასევე, მიზანშეწონილია საცხოვრებელ ბინებში ოიუს ნაყოფების განლაგება, რაც სასიამოვნო არომატსა და სურნელებას შეძენს თქვენს ბინას.
როგორც აღვნიშნეთ, ოიუს ნაყოფები საინტერესოა, როგორც პექტინის ნედლეული, რასაც ფართო გამოყენება აქვს ცუკატებისა და მურაბების დასამზადებლად. ჩვენი პრაქტიკიდან გამომდინარე, მისგან დამზადებულმა მურაბამ ბევრი უცხოელი სპეციალისტის თუ მომხმარებლის განსაკუთრებული ყურადღება დაიმსახურა, რაც ერთხელ კიდევ მიუთითებს ამ კულტურის ნაყოფების ფართო სამრეწველო-საკონსერვო გამოყენების შესაძლებლობებზე. აქვე გთავაზობთ ოიუს ნაყოფებისგან საოჯახო მურაბის დამზადების წესს:
მოკრეფილი ნაყოფები კარგად ირეცხება გამდინარე წყლით, შეშრობის შემდეგ ნაყოფები ბასრი დანით იჭრება კუბებად (2X3 სმ), ეცლება თესლი, ეწყობა მომინაქრებულ თასზე, 2 დღის განმავლობაში ვაყოვნებთ ცივი წყლის ქვეშ და ყოველდღე ვუცვლით წყალს. მესამე დღეს ვრეცხავთ ცივი წყლით და ვათავსებთ ნაჩვრეტებიან ჭურჭელზე. პარალელურად, მინანქრიან ჭურჭელში ვაკეთებთ შაქრიან სიროფს, რისთვისაც ერთ კილოგრამ ოიუს კუბებზე ვიღებთ 2 კგ შაქარს და 2.5 ჭიქა წყალს. წინასწარ მომზადებულ ცხელ სიროფს ვასხამთ ოიუს კუბებს და ვაყოვნებთ ერთ დღე-ღამეს, შემდეგ ნელ ცეცხლზე ვადუღებთ შესქელებამდე, ცხლად ვაწყობთ მინის ქილებში და ჰერმეტულად ვხუფავთ. ასეთი წესით მომზადებული მურაბის შენახვის ხანგრძლივობა 2-3 წელია.
P. S. ციტრუს ოიუს გამრავლების მიზნით, ანასეულში, ჩაისა და სუბტროპიკული კულტურების კვლევის სამსახურის საკოლექციო სანერგე ნაკვეთზე 2018 წლის აგვისტოში მოეწყო ხანდაზმული ხიდან აღებული კვირტებით ტრიფოლიატის საძირეზე მყნობა.
როგორც დაკვირვებები გვიჩვენებს, კვირტების გახარების პროცენტი მაღალია (95%), ამასთან, 2019 წლის სავეგეტაციო პერიოდში, ერთწლიანი ნერგების სიმაღლემ საშუალოდ 55-60 სმ-ს მიაღწია, 3-4 გვერდითი დატოტიანებით. პერსპექტივაში ვგეგმავთ ამ ჯიშის ნერგების ფართო მასშტაბით წარმოებას და დაინტერესებული პირებისთვის შეღავათიან ფასებში მიწოდებას.
ოიუ შესაძლებელია გაშენდეს სხვა ციტრუსოვნებთან ერთად პლანტაციის ან ინდივიდუალურად ერთეული ნარგაობის სახით. რაც შეეხება მოვლა-მოყვანის აგროტექნოლოგიას, იგი მთლიანად ექვემდებარება ციტრუსოვნებისთვის წაყენებულ აგროტექნიკურ მოთხოვნილებებს.
ამრიგად, ციტრუს ოიუს გლეხურ და ფერმერულ მეურნეობებში დანერგვა-გაშენება კიდევ უფრო გაამდიდრებს მეციტრუსეობის ასორტიმენტს და მოგვცემს შესაძლებლობას, მისი ნაყოფებისგან დამზადებული ცუკატები თუ მურაბები საბაზრო-საექსპორტო დანიშნულებით გამოვიყენოთ.
ზაურ გაბრიჩიძე,
სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა დოქტორი,
ცისანა ქაშაკაშვილი,
სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა აკადემიური დოქტორი,
ქეთევან ჩიკაშუა,
ბიოლოგიის მეცნიერებათა აკადემიური დოქტორი
ნიკა გუნთაძე,
მაგისტრანტი
