უნაბის ნაყოფი გემოთი და გარეგნობით მოგვაგონებს ფინიკს, რის გამოც მას ჩინურ ფინიკსაც უწოდებენ. უნაბის შემადგენლობაში 20-28%-მდე შაქარია, ხოლო მშრალ ნაყოფში შაქარი 63-64%-მდე იზრდება. გარდა შაქრებისა, ნაყოფი შეიცავს ადამიანისთვის სასარგებლო ვიტამინებს და მთრმილავ ნივთიერებებს. როგორც ნედლი, ისე, შემჭკნარი ნაყოფი გამოიყენება საკონდიტრო, საკონსერვო მრეწველობაში. მცენარის მწვანედ შეფერილი ლამაზი ვარჯი, მუქი ყავისფერი პრიალა ნაყოფებით საუკეთესო დეკორაციულ ფუნქციასაც ასრულებს.
უნაბი გამოყენება, როგორც სამკურნალო საშუალება ფილტვების დაავადების, ასთმისა და შარდის ბუშტის ანთების წინააღმდეგ. უნაბის სიროფი იხმარება ყელის სიმშრალისა და კატარული ხველების დროს. უნაბის ნაყოფის რეგულარულად გამოყენება ადამიანს იცავს ჰიპერტონული დაავადებისგან.
უნაბის წარმოშობის პირველ კერად მიჩნეულია ჩინეთი, ავღანეთი და ბალკანეთის ნახევარკუნძული. სამრეწველო მნიშვნელობით უნაბი გავრცელებულია: ავღანეთში, ირანში, კალიფორნიაში, იტალიაში, საფრანგეთში, შუა აზიის მრავალ ქვეყანაში.
უნაბის ჯიშები:
ტა იან ცზაო ჩინური წარმოშობისაა. მსხვილნაყოფა საუკეთესო ჯიშია, ნაყოფი დიდი ზომისაა, ოვალური ან მსხლისებრი ფორმის. ხე საშუალო ზრდისაა, ადრე შედის მსხმოიარობაში. მას მოჭარბებული უარყოფითი თვისებები ახასიათებს _ ნაყოფის ადვილად ზიანდება ბუზისგან; მყნობით გამრავლებისას ახლავს სიძნელე.
ლი ჩინური წარმოშობის ჯიშია. ხე საკმაოდ ძლიერ მზარდია _ 9 მეტრამდე სიმაღლის, ადრე შედის მსხმოიარობაში. მცენარის ვეგეტატიური თაობა დარგვიდან მე-2, მე-3 წელს იწყებს მსხმოიარობას, ყვავილობს ივნისის ბოლოს, მსხმოიარობს რეგულარულად.
საქართველოში უნაბი უძველესი დროიდან ხარობდა, თუმცა, მსხვილნაყოფა უნაბის ჯიშები 1930 წელს პირველად შემოიტანეს კალიფორნიიდან გაგრაში და შემდგომ დარგეს თბილისის დენდროლოგიურ პარკში.
უნაბი ხარობს და მსხმოიარობს ყველა ტიპის _ როგორც სილიან, ისე მძიმე თიხა და მლაშე ნიადაგებზე. იგი კარგად იტანს მაღალ ტემპერატურას და ხანგრძლივ გვალვებს, ამავე დროს, შეუძლია გაუძლოს მინუს 28 გრადუსამდე ყინვას.
უნაბი მრავლდება თესლის თესვით, მყნობით, ამონაყრებით. თესლით გამრავლებისას უმეტეს შემთხვევაში ადგილი აქვს დათიშვას. ამიტომ პრაქტიკაში ძირითადად გამოყენებულია უნაბის ვეგეტატიური გზით: ფესვის ამონაყრებით, ტოტების გადაწვენით, დაკალმებით და მყნობით გამრავლება. აღნიშნული წესებიდან საუკეთესოა მყნობით გამრავლება.
საძირეების მისაღებად უნაბის თესლის ნაჭუჭს ხელოვნურად აზიანებენ, რომ დროულად აღმოცენდეს. ჩვენი პირობებისთვის თესვის საუკეთესო ვადას ოქტომბრის მეორე ნახევარი ან გაზაფხულზე, მარტის დასაწყისი წარმოადგენს. წინასწარ მომზადებულ კვლებზე თესლი ითესება ღია მწკრივში 15-20 სმ-ის დაშორებით, ხოლო მწკრივებს შორის მანძილი უმჯობესია იყოს 90-100 სმ, ჩათესვის სიღრმე _ 4-5 სმ. სასურველია, ნათესი ზოლი დაიფაროს რაიმე მულჩმასალით.
სტანდარტული საძირეების მიღების დაჩქარების მიზნით, საჭიროა აღმონაცენების სარეველებისგან გათავისუფლება, გამოკვება, მორწყვა. საძირედ ვარგისია ორი ან სამწლიანი თესლნერგები, ხოლო სანამყენედ სასურველია წინასწარ შერჩეული მსხვილნაყოფა უნაბის ხეებიდან მიმდინარე ან გასული წლის ნაზარდებზე აჭრილი კალმების გამოყენება. კარგ შედეგს იძლევა როგორც ერთი, ისე ორკვირტიანი კალმის მყნობა საძირის კანქვეშ ჩაშვებით.
მყნობა შესაძლებელია ჩატარდეს გაზაფხულზე აპრილის ბოლოს ან მაისის დასაწყისში. ნამყენის გახარება 60-65%-ია. მყნობა, ასევე, შესაძლებელია ჩატარდეს ფესვის ამონაყრებზე, თუკი იგი იკმაყოფილებს საძირისადმი წაყენებულ მოთხოვნებს. რაც შეეხება უნაბის კალმებით დაფესვიანებას, ის გაცილებით რთული პროცესია, თუმცა, ბიოსტიმულატორების გამოყენების ფონზე აქაც შესაძლებელია საკუთარ-ფესვიანი სარგავი მასალის წარმოება.
აღნიშნულ საკითხზე ყურადღების გამახვილება საინტერესო იქნება ნერგების მწარმოებელი ფერმერებისთვის, რამდენადაც ამ კულტურით ფართოდ დაინტერესების შემთხვევაში, მოთხოვნილება სარგავ მასალაზე ყოველწლიურად გაიზრდება.
გურიაში უკვე არა ერთი ფერმერი თუ რიგითი მოქალაქე დაინტერესდა უნაბის დარგვით, მოშენებით, ზოგადად მისი გამოყვანით და ეს პროცესი მისასალმებელია.
გასული საუკუნის 50-60-იან წლებში, უნაბის კულტურა საქართველოს თითქმის ყველა რეგიონში მოსახლეობის საკარმიდამო ნაკვეთებზე ფართოდ შეინიშნებოდა. მეტიც, ამ კულტურის ფართოდ გავრცელების მიზნით სამეცნიერო-კვლევითი სამუშაოები ტარდებოდა ჩაისა და სუბტროპიკული კულტურების სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის ცენტრსა და მის ფილიალებში. ცდის შედეგებით უნაბის კულტურა ყველაზე კარგად ხარობდა და მსხმოიარობდა კოლხეთის დაბლობის მშრალ და თბილ რაიონებში. რაც შეეხება აჭარა-გურიის და სამეგრელოს ტენიან რეგიონებს, აქ ეს კულტურა, მიუხედავად ნაყოფებში შაქრების დაბალი შემცველობისა, მაინც დიდი ინტერესით სარგებლობდა. ამას ადასტურებს ჩვენს მიერ ანასეულში ჩატარებული სამეცნიერო კვლევის შედეგებიც. რაც შეეხება აღმოსავლეთ საქართველოს, აქ ეს კულტურა ზრდა-განვითარებისა და ნაყოფების ხარისხის მიხედვით ყველაზე საუკეთესოა.
ჩვენ ვურჩევთ ჩვენს გლეხებს და საერთოდ, მოსახლეობას, დაინტერესდნენ ამ კულტურით და რჩევების სახით ვთავაზობთ გაშენებისა და მოვლის ძირითად წესებს:
უნაბი შესაძლებელია გავაშენოთ როგორც პლანტაციის სახით, ასევე, ქარსაფარ ზოლებში და ეზოებში ცალკეული ნარგაობის სახით. ნიადაგის წინასწარი მომზადებისა და განოყიერების ფონზე, აღმოსავლეთ საქართველოში მცენარეები, შესაძლებელია, დაირგოს 2-2 ან 3-3 მეტრზე, ხოლო დასავლეთ საქართველოში 3-3 ან 4-4 მეტრზე. უნაბი ნელა მოზარდი მცენარეა, მისი ვარჯის ფორმირება ხშირად ჩარევას არ საჭიროებს. ნარგაობის განოყიერება და შემდგომი მოვლა ტარდება იმავე წესით, როგორც სხვა ხეხილოვნებში.
უნაბი მსხმოიარობას იწყებს მესამე-მეოთხე წელს. ყვავილობს მაისში, ნაყოფები მწიფდება ნოემბერ-დეკემბერში. კარგად მოვლილი სრულმოსავლიანი ხიდან შეიძლება მივიღოთ 10-15კგ. ნაყოფი.
უნაბის ნაყოფები გამოიყენება დასაკონსერვებლად. ამიტომ ის უნდა დაიკრიფოს სიმწიფის დასაწყისში, როდესაც კანი მოწითალომოვარდისფროდ შეიფერება. თუ ნაყოფი შესანახად გინდათ, მაშინ იგი ხეზე დიდხანს უნდა დარჩეს, შეჭკნობამდე. საქართველოში სოფლად არსებული მძიმე ეკონომიკური და სოციალური პირობების ფონზე, რთულია არჩევანი გააკეთო რომელიმე დარგზე ან კულტურაზე, თუმცა, თხილის, ციტრუსების, ჩაის, ფეიჰოას, აქტინიდიის, ვაზის და სხვა კულტურების გვერდით, უნაბმაც აუცილებლად უნდა დაიმკვიდროს თავისი ადგილი, როგორც ქართული გენოფონდის უმნიშვნელოვანესმა წარმომადგენელმა.
ზაურ გაბრიჩიძე
