2010 წელს საქართველოს კონსტიტუციაში ცვლილებები შევიდა, რომელიც პრეზიდენტისა და პრემიერის ინსტიტუტების უფლებამოსილებაში ცვლილებებს გულისხმობდა და ის 2013 წელს ამოქმედდა. როგორც პოლიტოლოგები აღნიშნავენ, საკონსტიტუციო ცვლილებით, მაშინდელი პრეზიდენტი მიხეილ სააკაშვილი, პრემიერობისთვის ემზადებოდა და ყველა უფლებამოსილება საკუთარ თავზე მოირგო. თუმცა, მოგვიანებით, შიდაპოლიტიკური მოვლენები შეიცვალა და 2012 წელს, არჩევნების გზით, "ერთიანი ნაციონალურმა მოძრაობის" მთავრობა, კოალიციურმა შეცვალა. 2013 წელს კი შეიცვალა პრეზიდენტიც და მიხეილ სააკაშვილი, მანამდე არსებულთან შედარებით, თითქმის ყველა უფლებაჩამორთმეულმა გიორგი მარგველაშვილმა შეცვალა.
უფრო კონკრეტულად კი, ახალი პრეზიდენტისთვის დატოვებული, ჩამორთმეული და ნახევრადჩამორთმეული უფლებამოსილებები ასე გამოიყურება:
პრეზიდენტისთვის ჩამორთმეული უფლებები
პარტიული თანამდებობის დაკავების უფლება; საკუთარი ინიციატივით პარლამენტის რიგგარეშე სხდომის ან სესიის მოწვევა; აღმასრულებელი ხელისუფლების სამართლებრივი აქტების გაუქმება ან შეჩერების უფლება; საკანონმდებლო ინიციატივის და პარლამენტში კანონპროექტის რიგგარედ განხილვის მოთხოვნის უფლება.
პრეზიდენტისთვის შენარჩუნებული უფლებები
ქვეყნის მეთაურის წოდება; საგარეო ურთიერთობების უმაღლესი წარმომადგენელი; მსჯავრდებულების შეწყალება; კანონების ხელმოწერა და გამოქვეყნება; სამხედრო ძალების მთავარსარდლის წოდება; ჯილდოების და წოდებების მინიჭება; მოქალაქეობის მინიჭება; პარლამენტისთვის წლიური მოხსენების წარდგენა.
პრეზიდენტს სჭირდება პრემიერის ხელმოწერა შემდეგ საკითხებზე
საგანგებო მდგომარეობის გამოცხადება, გაუქმება ან მისი ვადის გახანგრძლივება; არჩევნების დანიშვნა; ხელშეკრულებების დადება; საქართველოს სახელმწიფოს სახელით საქართველოს სამოციქულო ავტოკეფალურ მართლმადიდებელ ეკლესიასთან კონსტიტუციური შეთანხმების დადება; გარკვეულ შემთხვევებში საერთაშორისო ხელშეკრულებათა და შეთანხმებათა რატიფიცირების, დენონსირებისა და გაუქმების მოთხოვნით პარლამენტისთვის მიმართვა.
პრეზიდენტს სჭირდება მთავრობასთან შეთანხმება შემდეგ საკითხებზე
გენშტაბის უფროსისა და სხვა მხედართმთავრების თანამდებობაზე დანიშნა ან გადაყენება; ეროვნული მარეგულირებელი კომისიების წევრების პარლამენტისთვის წარდგენა; აჭარის მთავრობის თავმჯდომარის კანდიდატურის წარდგენა უმაღლეს საბჭოში დასამტკიცებლად; ელჩების დანიშვნა და გათავისუფლება.
პრეზიდენტის უფლებები, რომელიც მთლიანდ გადაეცა პრემიერს
მთავრობის წევრების, მათ შორის ძალოვანი მინისტრების თანამდებობაზე დანიშვნა და გათავისუფლება
პრეზიდენტის უფლებები, რომელიც მთლიანად გადაეცა მთავრობას:
ქვეყნის საშიანო და საგარეო პოლიტიკის განხორციელება; სახელმწიფო ბიუჯეტის პროექტის პარლამენტისთვის წარდგენა; საერთაშორისო ხელშეკრულებათა და შეთანხმებათა რატიფიცირების დენონსირებისა და გაუქმების მოთხოვნით პარლამენტისთვის მიმართვა; სახელმწიფო რწმუნებულების დანიშვნა-გათავისუფლება; რეფერენდუმის დანიშვნის მოთხოვნა.
აღნიშნული ცვლილებებით ქვეყანა საპრეზიდენტო მმართველობიდან, საპარლამენტო მმართველობაზე გადავიდა. თუმცა, თანმდევი პროცესები საკმაოდ რთული და ხშირად ქიშპობის მიზეზი აღმოჩნდა.
პირველი, ყველაზე დასამახსოვრებელი "დაპირისპირება" პრემიერსა და პრეზიდენტს შორის, გასულ წელს მოხდა, როცა ბრიუსელში, 27 ივნისს, საქართველოს ევროკავშირთან ასოცირების ხელშეკრულებაზე უნდა მოეწერა ხელი. ხელმომწერის ვინაობის დასადგენად კი ქვეყანაში მედია და პოლიტიკური სუბიექტები დიდი ხნის განმავლობაში მსჯელობდნენ. არადა, საქართველოს კონსტიტუციის 73-ე მუხლში პირდაპირ არის გაწერილი, რომ საქართველოს პრეზიდენტი მთავრობასთან შეთანხმებით, აწარმოებს მოლაპარაკებებს სხვა სახელმწიფოებთან და ორგანიზაციებთან და აწერს ხელს ხელშეკრულებებსა და შეთანხმებებს. საბოლოოდ ასოცირების ხელშეკრულებას ხელი პრემიერ-მინისტრმა ირაკლი ღარიბაშვილმა მოაწერა.
შემდეგ იყო ფარული მიყურადების შესახებ კანონპროექტის მიღებაზე 2-ჯერ გამოყენებული ვეტო და განსხვავებული პოზიციები. შეუთანხმებლობა საკადრო ცვლილებებზე. ყველა შემთხვევაში, "გამარჯვებული" მთავრობის პოზიცია იყო.
უნდა გაძლიერდეს თუ არა პრეზიდენტის ინსტიტუტი, ამაზე ხელისუფლებიდან ცოტა ხნის წინ წასული "თავიუსფალი დემოკრატების" ლიდერი ირაკლი ალასანია საუბრობს და აღნიშნავს, რომ ეს მათი ხელისუფლების მოსვლის შემდეგ, აუცილებლად მოხდება.
"ჩვენ, "თავისუფალ დემოკრატებს" ძალიან ნათლად გამოკვეთილი პოზიცია გვაქვს, რომ ასეთი დაჩეხილი კონსტიტუციის ფარგლებში, რომელიც სააკაშვილისგან მემკვიდრეობით გვერგო, ეს ინსტიტუტი არის უკიდურესად შეზღუდული. მივიჩნევ, რომ ქვეყანას სჭირდება ძლიერი პატრონი, ძლიერი მმართველი, რომელსაც აქვს ასევე ძლიერი საპარლამენტო ზედამხედველობა და როდესაც ჩვენ მოვალთ ხელისუფლებაში, ამ მიმართულებით წავიყვანთ ქვეყანას. გაძლიერდება პრეზიდენტის ინსტიტუტი, ეს ჩვენი ამოცანაა და ეს მოხდება საზოგადოებასთან ერთად", – განაცხადა ალასანიამ.
თუმცა სხვაგვარი დამოკიდებულება აქვთ პოლიტოლოგებსა და იურისტებს. როგორც "გურია ნიუსთან" პოლიტოლოგი ვაჟა ბერიძე აღნიშნავს, ვინაიდან ქვეყანამ საპრეზიდენტო მმართველობიდან საპარლამენტო მმართველობაზე გადასვლა სცადა და ამისთვის საჭირო კონსტიტუციური ცვლილებები განახორციელა, საქმე ბოლომდე უნდა მივიდეს, საზოგადოებამ უნდა სცადოს რამდენად მოერგება ეს ეროვნულ ინტერესებს.
"ვიდრე პრეზიდენტის ინსტიტუტის გაძლიერებაზე ვიფიქრებთ, უნდა შევთანხმდეთ ქვეყნის მმართველობის რა მოდელი გვინდა. ჩვენ დავიწყეთ გადასვლა საპარლამენტო მმართველობაზე, გავაძლიერეთ პრემიერის ინსტიტუტი, მთავრობა და ფაქტობრივად ქვეყნის პოლიტიკური ლიდერი დღეს პრემიერ-მინისტრია. მაშინ, როდესაც სახელმწიფოს მეთაურად უუფლებო პრეზიდენტის ითვლება. ამიტომ, ეს უნდა გახდეს კონსტიტუციონალისტებისა და ქართული საზოგადოების სერიოზულად მსჯელობის საგანი.
დაწყებული რეფორმა ბოლომდე მივიყვანოთ, აქცენტი პარლამენტის, მთავრობის როლზე გავაკეთოთ.
რადგან დავიწყეთ, მიმაჩნია, რომ ეს მოდელი ჩვენ უნდა ვსინჯოთ მოერგება თუ არა ქვეყნის ეროვნულ ინტერესებს. მხოლოდ ამის შემდეგ უნდა დავფიქრდეთ საზოგადოებასთან ერთად და მივიღოთ გადაწყვეტილება დავუბრუნოთ თუ არა პრეზიდენტს ძველი უფლებები", _ ამბობს ბერიძე "გურია ნიუსთან".
პრეზიდენტის ინსტიტუტის გაძლიერების დღის წესრიგში დადგომას კონსტიტუციონალიზმისა და პოლიტოლოგიის ერთობლივ ღრმა თეორიულ საკვლევ საგნად მიიჩნევს ცენტრ "მომავლის ინიციატივების" ხელმძღვანელი, იურისტი ლევან ალაფიშვილი.
იყო თუ არა შიდაპოლტიკური მოვლენები გაცილებით სტაბილური და კონსტრუქციული მაშინ, როცა ქვეყანა საპრეზიდენტო მმართველობაში იყო? – იურისტი აღნიშნავს, რომ პოლიტიკურ და საზოგადოებრივ სტაბილურობას მართვის მოდელი არ განაპირობებს. აქ მნიშვნელოვან როლს დემოკრატიული პროცესებისა და ინსტიტუტების სტაბილურობა თამაშობს. ასევე, კანონის უზენაესობა.
რაც შეეხება იმ აშკარა კონფლიქტებს, რომელიც უფლებების გადანაწილებისა და განსაზღვრის პროცესში საქართველოს სახელმწიფოს მეთაურსა (პრეზიდენტი, კონსიტუტციის 69-ე მუხლი) და საქართველოს მთავრობის მეთაურს (პრემიერ-მინისტრი, კონსტიტუცია, 79-ე მუხლი) შორის ჩამოყალიბდა, როგორც ალაფიშვილი ამბობს, ეს მსგავსი მმართველობის მოდელში ცხოვრებისა და მუშაობის გამოცდილების არ ქონის შედეგია და ამგვარი ქმედებები ძნელად სავარაუდო არ ყოფილა.
მისივე თქმით, დროთა განმავლობაში, როცა ხელისუფლების ცვლის დემოკრატიული პროცესი შეუქცევადი გახდება, ეს ყველაფერი სახელმწიფოს ფუნქციონირების სტაბილურობას განაპირობებს.
