"ადამიანის უფლებების სწავლებისა და მონიტორინგის ცენტრი" მორიგ კვლევას აქვეყნებს, რომელიც იძულებითი ნარკოლოგიური შემოწმების ხარვეზებსა და კანონის ბუნდოვანებებს ეხება.
კვლევის თანახმად, "იძულებითი ნარკოლოგიური შემოწმება არის 12 საათიანი შესაძლებლობა სამართალდამცავებისთვის, განახორციელონ კონტროლი კონკრეტულ პირებზე და შეუზღუდონ მათ ძირითადი უფლებები და თავისუფლებები. აღნიშნულ მექანიზმზე არსებული შიდა და გარე კონტროლის არაეფექტურობა, ასევე გასაჩივრების მარეგულირებელი ნორმების ბუნდოვანება ფაქტობრივად სამართლებრივი დაცვის გარეშე ტოვებს მოქალაქეს".
"ადამიანის უფლებების სწავლებისა და მონიტორინგის ცენტრი" დაინტერესდა, რა შეიცვალა პრაქტიკაში შს მინისტრის #725 ბრძანების ამოქმედების შემდეგ და არსებული ვითარების შესწავლის მიზნით, წინასწარ შედგენილი სტანდარტული კითხვარების გამოყენებით ინტერვიუები ჩაატარა. ინტერვიუებში მონაწილეობა მიიღეს იმ პირებმა, რომლებიც 2015 წლის ოქტომბრის შემდეგ იყვნენ გადაყვანილი იძულებით ნარკოლოგიურ შემოწმებაზე (საერთო ჯამში 16 რესპონდენტი). ამდენად, წარმოდგენილ დოკუმენტში მოცემული შეფასებები ემყარება ერთი მხრივ ნარკოტესტირების საკითხის მომწესრიგებელი ნორმატიული აქტების შეფასებას, მეორე მხრივ კი რესპონდენტების გამოკითხვის შედეგების ანალიზს.
"იძულებითი ნარკოლოგიური შემოწმება ქართული ნარკოპოლიტიკის ერთ-ერთი ყველაზე თვალსაჩინო გამოვლინებაა, რომელიც ზედმიწევნით აღწერს მის არაეთიკურ და რეპრესიულ ბუნებას. 2015 წლის ოქტომბრამდე შემოწმებაზე გადაყვანის კონკრეტული საფუძვლები ნორმატიულად არ იყო გაწერილი და სამართალდამცავებს ზოგადი წესით, გონივრული ეჭვის საფუძველზე შეეძლოთ პირის იძულებით შემოწმებაზე გადაყვანა.
2015 წლის ოქტომბრიდან მოქმედებს შინაგან საქმეთა მინისტრის N725 ბრძანება, რომელიც შეეხება იძულებით ნარკოლოგიურ შემოწმებაზე პირთა გადაყვანის საფუძვლებსა და პროცედურებს. ბრძანებაზე მუშაობის პროცესში, სამუშაო შეხვედრებისას სამინისტროს წარმომადგენლები აცხადებდნენ, რომ აღნიშნული ბრძანება იყო ადეკვატური და საკმარისი ნაბიჯი, რათა აღმოფხვრილიყო იძულებით ნარკოლოგიურ შემოწმებასთან დაკავშირებით პრაქტიკაში არსებული ძირითადი პრობლემები. სამინისტროს პოზიციას არ იზიარებდნენ ნარკოპოლიტიკაზე მომუშავე ორგანიზაციები და აქტივისტები და ახალ ბრძანებას თავიდანვე არასაკმარისად აფასებდნენ არსებული გამოწვევების ფონზე. გასათვალისწინებელია ისიც, რომ ბრძანების ამოქმედებიდან რამდენიმე თვეში საქართველოს სახალხო დამცველმა კონსტიტუციური სარჩელით მიმართა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს სწორედ "ქუჩის ნარკოტესტირების" კონსტიტუციურობის თაობაზე, რაც კიდევ ერთხელ მიუთითებს პრობლემის აქტუალურობასა და მნიშვნელობაზე", _ აღნიშნულია კვლევაში.
ორგანიზაციის ცნობით, იძულებითი ნარკოლოგიური შემოწმება არის 12 საათიანი შესაძლებლობა სამართალდამცავებისთვის, განახორციელონ კონტროლი კონკრეტულ პირებზე და შეუზღუდონ მათ ძირითადი უფლებები და თავისუფლებები. აღნიშნულ მექანიზმზე არსებული შიდა და გარე კონტროლის არაეფექტურობა, ასევე გასაჩივრების მარეგულირებელი ნორმების ბუნდოვანება ფაქტობრივად სამართლებრივი დაცვის გარეშე ტოვებს მოქალაქეს.
"გარდა საკანონმდებლო ბუნდოვანებებისა და ხარვეზებისა, გასათვალისწინებელია უშუალოდ მექანიზმის ბუნებაც. იძულებითი ნარკოლოგიური შემოწმება, როგორც წესი, ტარდება სხვადასხვა უფლების შეზღუდვით, ზოგჯერ ის გამოიყენება ერთი და იმავე პირების მიმართ განმეორებითად, ხოლო უშუალოდ შემოწმებისას ხშირად აქვს ადგილი სამართალდამცავთა თვითნებობის ისეთ გამოვლინებებს, როგორებიცაა: საპირფარეშოთი სარგებლობის აკრძალვა, სამსახურებრივ ავტომანქანაში პირის ხანგრძლივი პერიოდით დაყოვნება, სატელეფონო ზარის განხორციელების უფლების შეზღუდვა და პირადი ნივთების უსაფუძვლო ჩამორთმევა.
მსგავსი პრაქტიკის დასრულებას ვერც შს მინისტრის ახალმა ბრძანებამ შეუწყო ხელი. კვლევის ფარგლებში გამოკითხული 16 პირიდან 9 მათგანმა განაცხადა, რომ ბრძანების შემდგომ ფაქტობრივად არაფერი შეცვლილა იძულებითი ნარკოტესტირების პრაქტიკაში, სამმა რესპონდენტმა აღნიშნულ კითხვაზე პასუხისგან თავი შეიკავა. დანარჩენი გამოკითხულები კი ძირითადად საუბრობენ წამებისა და ცემის, აგრეთვე ნარკოტიკული საშუალების "ჩადების" პრაქტიკის გაქრობაზე. თუმცა, ყველა გამოკითხული მიუთითებს ნარკოტესტირებისას სამართალდამცავთა მხრიდან განხორციელებულ სხვადასხვა დარღვევაზე. მსგავსი პრაქტიკების მთავარი მიზანი კი, როგორც წესი, პირის იძულებაა, მონაწილეობა მიიღოს ექპსპერტიზაში. ამავდროულად, ამგვარი მექანიზმი შესაძლოა ემსახურებოდეს პოლიციასთან თანამშრომლობაზე დაყოლიებას, მოქალაქეთა აქტივობის (პოლიტიკური თუ სამოქალაქო) დაბრკოლებას, ან აღკვეთას თუ სხვა კანონგარეშე მიზანს.
იძულებითი ნარკოტესტირების მექანიზმი უკვე დიდი ხანია აღარ ემსახურება თავის ფუნდამენტურ მიზანს – შეამციროს ნარკოტიკული საშუალების მოხმარება და მისი მოხმარებით გამოწვეული ზიანი. ნორმალურ ვითარებაში, იძულებითი ნარკოლოგიური შემოწმება გამოიყენება სწორედ ისეთ შემთხვევებში, როდესაც სამართალდამცავები უშუალოდ, საზოგადოებრივი თავშეყრის ადგილას შეესწრებიან ნარკოტიკული საშუალების მოხმარების ფაქტს, ან არსებობს ობიექტური და სარწმუნო ინფორმაცია, რომ პირი ნარკოტიკული თრობის ქვეშ ახორციელებს სხვა საზოგადოებრივი რისკის შემცველ ქმედებას (მაგალითად ავტომანქანის მართვა). ასეთ დროს, ცხადია გამართლებულია პირის უფლებების შეზღუდვა და მის მიმართ კონკრეტული იძულებითი ღონისძიებების განხორციელება, რადგან მეორე მხარეს უფრო მაღალი ლეგიტიმური ინტერესები დგას.
სამწუხაროდ, საქართველოში არსებული ნარკოტესტირების პრაქტიკა არათუ რომელიმე ინდივიდუალური ან საზოგადოებრივი სიკეთის დაცვისკენაა მიმართული, არამედ პირიქით, აღნიშნული მექანიზმი იწვევს ათიათასობით ადამიანის სტიგმატიზაციას, ან უკვე არსებული სტიგმის გაძლიერებას. კითხვარებიდან გამოჩნდა, რომ რესპონდენტების აბსოლუტური უმრავლესობა იყო წარსულში ნასამართლევი, ან ადმინისტრაციულ სახდელდადებული ნარკოტიკული საშუალების მოხმარებისთვის. შესაბამისად, მათი შემოწმებაზე გადაყვანის ერთ-ერთი უმთავრესი საფუძველიც სწორედ წარსული კანონთან კონფლიქტია. პოლიციის ამგვარი მიდგომა კი ერთხელ უკვე სასჯელ თუ სახდელმოხდილი პირის მიმართ გამორიცხავს მის რესოციალიზაციას და საზოგადოებრივ ცხოვრებაში სრულყოფილად ჩართვას.
ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, მნიშვნელოვანია მთლიანად ახლებურად ჩამოყალიბდეს იძულებითი ნარკოლოგიური შემოწმების მარეგულირებელი კანონმდებლობა, რომლის ფარგლებშიც ნათლად განისაზღვრება:
· იძულებითი ნარკოლოგიური შემოწმების საფუძვლები, რომელიც დაკავშირებული იქნება ნარკოტიკული საშუალების საზოგადოებრივი თავშეყრის ადგილას მოხმარებასთან, ან თრობის ქვეშ მყოფის მიერ სხვა მომეტებული რისკის მქონე ქმედების განხორციელებასთან;
· ნარკოლოგიურ შემოწმებაზე ნებაყოფლობით წარდგენის პროცედურები, რომლებიც პირს მისცემს შესაძლებლობას, საკუთარი პატივისა და ღირსების შელახვის გარეშე, მისივე ინფორმირებული გადაწყვეტილებით მიიღოს ექსპერტიზაში მონაწილეობა;
· პირის ნარკოლოგიურ დაწესებულებაში იძულებით მიყვანის პროცედურები, აგრეთვე მის მიერ ექსპერტიზაში მონაწილეობაზე უარის თანმდევი სამართლებრივი შედეგები;
· პირის იძულებით წარდგენის მიზნით დაკავების გამოყენების კანონისმიერი საფუძვლები, დაკავების საფუძვლების წარმოშობის და გაქარწყლების ეტაპები, რა დროსაც მინიმუმამდე იქნება დაყვანილი სამართალდამცავთა თვითნებობის რისკები;
· იძულებითი ნარკოლოგიური შემოწმების სასამართლო წესით გასაჩივრების მოქნილი და ნათელი პროცედურები, რომელიც მოქალაქეებს საკუთარი უფლებების ეფექტურად დაცვის შესაძლებლობას მისცემს", _ აღნიშნულია კვლევაში.
