კინკანი ანუ კუმკვატი (Fortunella SW.) მჟავენაყოფიანი, ნარინჯოვანთა ჯგუფის ერთ-ერთი წარმომადგენელია. მისი სამშობლო ცენტრალური და სამხრეთ ჩინეთია, სადაც არის კინკანის როგორც ველური, ასევე, კულტურული ფორმები.
მას დიდი მორფოლოგიურ-ბიოლოგიური მსგავსება აკავშირებს ციტრუსის გვართან. ისხამს საუკეთესო ნაყოფს, რომელიც ძვირფასი ნედლეულია საკონდიტრო და საკონსერვო მრეწველობისთვის.
კინკანი ეკუთვნის Fortunella-ს გვარს, ნარინჯოვანთა (Aurantiodeae) ქვეოჯახს, მოიცავს ექვს სახეობას. მარადმწვანე ბუჩქოვანი ხეა, სიმაღლით იზრდება 2-3 მეტრს, ხასიათდება ნელი ზრდით. ჩონჩხის ტოტები 3-6 მეტრია; ვარჯი ხშირი, ძლიერ შეფოთლილი. ხასიათდება მხოლოდ ერთი გაზაფხულის ნაზარდით.
კინკანს ტოტები აქვს დაკუთხული ან მრგვალი, ეკალი წვრილი ან სრულებით არა აქვს. ფოთლები სქელი, ტყავისებური, მუქი მწვანე შეფერილობის, მკვეთრად დაძარღვული, ოვალური ფორმის, ეთერზეთოვანი ჯირკვლებით.
ყვავილობს ზაფხულში, ივლისის ბოლოს, აგვისტოში. ხასიათდება უხვი, ლამაზი, პატარა, თეთრი ფერის ყვავილებით, რომლებიც გვხვდება ერთეულებად ან კონებად.
ნაყოფი პატარა ზომის, ღია ნარინჯისფერია, კანი სწორი და პრიალა აქვს, თესლი 3-5 ცალი, ციტრუსის თესლის მსგავსი. ნაყოფი მწიფდება ზამთარში, იანვარ-თებერვალში, აქვს სასიამოვნო მომჟავო გემო.
მჟავე ნაყოფიანი ნარინჯოვანებიდან, კინკანები ყინვის ამტანი ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი მცენარეებია, რაც გამომდინარეობს მათი ბიოლოგიური თავისებურებიდან, მიუხედავად იმისა, რომ შეგუებული არიან ტროპიკულ და თბილ სუბტროპიკულ კლიმატს.
მათ ახასიათებთ ხანგრძლივი შესვენება ზამთრის პერიოდში, იმ დროს, როდესაც ყველა სხვა ციტრუსოვნები ადვილად იწყებენ ვეგეტაციას, თბილი ამინდების დადგომის შემთხვევაში, კინკანები გვიან გაზაფხულამდე არ იღვიძებენ. ამიტომ ყინვებისაგან არ ზიანდება. ისინი თავისუფლად უძლებენ მინუს 11 გრადუსს.
კინკანების გვარს, Fortunella-ს დიდი მორფოლოგიურ-ბიოლოგიური მსგავსება აქვს ციტრუსის გვართან. მიზეზი ის არის, რომ კინკანი ციტრუსოვანთა შორეული წინაპარია.
მას დიდი მნიშვნელობა აქვს ციტრუსოვანთა სელექციაში, განსაკუთრებით ლიმონებში, ყინვაგამძლე ჰიბრიდების წარმოქმნაში. ასევე, შესაძლებელია მათი გამოყენება საძირედ ნაგალა ფორმების მისაღებად.
კინკანი ძალიან ლამაზია მაშინ, როდესაც ყვავილობს თეთრი ფერის პატარა ლამაზი ყვავილებით. ლამაზია მაშინაც როდესაც ოქროსფერი ნაყოფებით დაიტვირთება. ამიტომ კინკანებს, როგორც ლამაზ მცენარეებს დიდი გამოყენება აქვთ დეკორაციულ მებაღეობაში.
კინკანის მცენარეს დეკორაციული მნიშვნელობას აქვს, როგორც ღია გრუნტის, ასევე ქოთნის კულტურისთვის, საცხოვრებელი ბინების და ოფისების გასალამაზებლად. ის კარგად ხარობს ოთახის პირობებში.
კინკანის ნაყოფები ძვირფას პროდუქტს წარმოადგენს საკონდიტრო წარმოებისთვის. თანამედროვე ტექნოლოგიების გამოყენებით შესაძლებელია საუკეთესო ხარისხის, ეკოლოგიურად სუფთა ცუკატების, არომატული მურაბების, მარმელადების და ჟელეების დასამზადებლად.
დასავლეთ საქართველოს სუბტროპიკულ ზონაში, შავი ზღვის სანაპიროზე, ძირითადად გავრცელებულია მხოლოდ 3 სახის კინკანი: ნაგამი, მარუმი და მეივა.
ნაგამი ანუ ოვალური კინკანი (Fortunella margarita SW) ჩინური წარმოშობისაა. მისი სამშობლო სამხრეთ ჩინეთია. მცენარე საშუალო ზომის სიმაღლისაა. ხშირი დატოტვილობით. ახალგაზრდა ტოტები მუქი მწვანეა, ხნიერი კი რუხი ფერის.
აქვს მუქი მწვანე, ქვევიდან უფრო ღია ფერის ლანცეტისმაგვარი ფოთლები. ყვავილები ძლიერ სურნელოვანი, თეთრი ფერის, მასიურად ყვავილობს ივლისის შუა რიცხვებიდან აგვისტოს ბოლომდე.
ნაყოფი ლამაზი, ოვალური, მოყვითალო ნარინჯისფერი, პრიალა ზედაპირით, დაფარულია ეთერზეთოვანი ჯირკვლებით. მწიფდება დეკემბერ-იანვარში. იჭმება კანიანად, აქვს მომჟავო-მოტკბო გემო, წვნიანია, სასიამოვნო არომატით. ძვირფასი პროდუქტია საკონდიტრო წარმოებისათვის.
გამოიყენება აგრეთვე, როგორც ლამაზი დეკორაციული მცენარე, რომელიც კარგად ეგუება ოთახის პირობებს, კასრის მცენარის სახით სახლებისა და ოფისების დასამშვენებლად.
დიდი გამოყენება აქვს სელექციაში, ნაგალა ფორმების მისაღებად, ციტრუსოვანთა საძირედ და საუკეთესო კომპონენტია ლიმონის ჰიბრიდიზაციაში ყინვაგამძლე ფორმების მისაღებად.
მეივა კინკანი (Fortunella crassifolia) _ მისი სამშობლო სამხრეთ ჩინეთია. სქელფოთლიანი კინკანია, ძლიერდატოტვილი, გლუვი ან სუსტი ეკლიანი ტოტებით. ფოთლები წამახვილებელი ბოლოიანი აქვს. ყვავილები თეთრი, ლამაზი. ნაყოფები მრგვალ-ოვალური, შედარებით დიდი ზომის (2-2,5 სმ), მუქი ნარინჯისფერი. კანი სქელი და ტკბილი.
რბილობი ნაკლებად წვნიანი. აქვს სასიამოვნო მომჟავო-მოტკბო გემო, იჭმევა კანიანად როგორც სადესერტო ხილი; მწიფობას იწყებს ნოემბრიდან და გრძელდება თებერვლამდე. დეკემბერში მოკრეფილი ინახება კარგად, მწიფდება და არ კარგავს გემოს. იგივე გამოყენება აქვს საკონდიტრო მრეწველობაში, როგორც მარუმსა და ნაგამს.
ჯიში ხასიათდება მაღალი ყინვაგამძლეობით (-11 გრადუსი), ნაყოფი კი უძლებს მინუს 4-6 გრადუსს ხანმოკლე ყინვებს. კინკანის აღნიშნული ჯიში ყველაზე უკეთესია და იმსახურებს გავრცელებას ფართო მასშტაბით დასავლეთ საქართველოს სუბტროპიკულ რეგიონებში, როგორც სამრეწველო კულტურა.
თანამედროვე ტექნოლოგიების გამოყენებით შესაძლებელია დამზადდეს საუკეთესო ხარისხის, ეკოლოგიურად სუფთა: მურაბა, ჟელე, მარმელადი და ცუკატები.
ცისანა ქაშაკაშვილი,
ბიოლოგიურ მეცნიერებათა დოქტორი
