ციტრუსოვანთა მავნებლები და მათი დამაზიანებელი ქმედებები
მეციტრუსეობა საქართველოს სოფლის მეურნეობის ერთ-ერთი სტრატეგიული მნიშვნელობის დარგს წარმოადგენს. ციტრუსოვანი კულტურების წარმოების ტექნოლოგიის ერთ-ერთი უმთავრეს რგოლია მცენარეთა დაცვა მავნე ორგანიზმებისგან _ მავნე მწერები და ტკიპები, სოკოვანი, ბაქტერიული და ვირუსოვანი დაავადებანი განაპირობებენ ციტრუსოვანთა მოსავლიანობის დიდ დანაკარგებს და გარემო ფაქტორებისადმი, მათ შორის, ზამთრის დაბალი ტემპერატურისადმი გამძლეობის დაქვეითებას.
აღსანიშნავია ისიც, რომ კოლხეთის ტენიანი სუბტროპიკული რეჟიმი განსაკუთრებით ხელსაყრელია მრავალი გვარისა და სახეობის მავნე ორგანიზმის განვითარებისთვის. ამასთან დაკავშირებით, ციტრუსოვანი კულტურების მავნებელი დაავადებების წინააღმდეგ ბრძოლის ღონისძიებათა განუხრელ და თანმიმდევრულ გატარებას უაღრესად დიდი მნიშვნელობა აქვს.
ჩვენში ციტრუსოვანი კულტურების უმთავრესი მავნებლებია: ციტრუსოვანთა ფრთათეთრა, იაპონური და ციტრუსოვანთა ცვილისებრი ცრუფარიანები, იაპონური ჩხირისებრი ფარიანა, ყავისფერი და ნარინჯოვანთა ყვითელი ფარიანები, ციტრუსოვანთა მიხაკისფერი და მძიმისებრი ფარიანები, ციტრუსოვანთა ღინღლიანი ბალიშა ცრუფარიანა, ციტრუსოვანთა წითელი ბეწვებიანი და ვერცხლისებრი ტკიპები, ციტრუსოვანთა მენაღმე ჩრჩილი, ნარინჯოვანთა და მწვანე ბუგრები. ბოლო წლებში ციტრუსოვნები, განსაკუთრებით ლიმონის მცენარე, ძალიან დააზიანა ფრთათეთრას ახალმა სახეობამ, რომელიც გაცილებით უფრო საშიში მავნებელია, ვიდრე იყო ციტრუსოვანთა ფრთათეთრა.
ახალი სახეობის ფრთათეთრას ახასიათებს ფოთლის ქვედა მცენარეზე ძლიერი დაზიანება: მისი პუპარიები გამოყოფს თეთრ, ბამბისებრ, ხუჭუჭა ძაფებს, რომლის შიგნით მავნებლის მიერ გამოიყოფა მოტკბო წვენი. ეს წვენი დიდი რაოდენობით იზიდავს ჭიანჭველებს. თეთრი გამონაყოფი თანდათან სქელდება და იღებს ქეჩისებრ ფორმას. ის მთლიანად ფარავს ფოთლის ქვედა მხარეს და მასზე ჩნდება მოშავო ფერის საპროფიტი სოკოები. ეს მასა მთლიანად ეკვრის ფოთლის ქვედა მხარეს და მას საშუალებას არ აძლევს, აწარმოოს სუნთქვისა და ფოტოსინთეზის პროცესები. ამიტომ, ასეთი ფოთლები გამოუსადეგარია მცენარისთვის და მას ძალიან ასუსტებს.
მავნებლებთან ერთად ციტრუსოვნებზე სახლდება შემდეგი დაავადებები: ლიმონის ხმელა ანუ მალსეკო _ ამ დაავადებამ მთლიანად გაანადგურა ქართული ლიმონი, ხოლო ამჟამად ის თავიდან შემოვიდა უცხო ქვეყნებიდან და აზიანებს ლიმონის დანარჩენ ჯიშებსაც.
ქვემოთ მოგვყავს ზოგიერთი მავნებელ-დაავადებების მოკლე ბიოლოგიური მონაცემები:
ციტრუსოვანთა ფრთათეთრა მცირე ზომის თეთრი პეპელა. მავნეობს მისი მატლები. წელიწადში იძლევა სამ-ოთხ თაობას. პირველი თაობა ვითარდება მაის-ივნისში, მეორე ივლის-სექტემბერში, მესამე კი სექტემბრიდან აპრილამდე. მისი მატლები იკვებებიან წუწნით ფოთლის ქვედა მხარეზე და ყლორტებზე, რის გამოც ფოთლები და ახალგაზრდა ყლორტები დეფორმირდება და კნინდება. მავნებლის გამონაყოფზე სახლდება სიშავის გამომწვევი საპროფიტი სოკოები, რომლებიც იწვევენ ფოთლების და ნაყოფების გაშავებას, რაც საბოლოოდ ხელს უშლის სუნთქვისა და ფოტოსინთეზის ნორმალურ მიმდინარეობას და ნაყოფები არასტანდარტული ხდება.
ვერცხლისფერი ტკიპა მცირე ზომისაა და მისი შემჩნევა შეუიარაღებელი თვალით არ შეიძლება. აზიანებს ციტრუსოვნების თითქმის ყველა ორგანოს, განსაკუთრებით, ნაყოფებს. მისი ფერი მოყავისფრო, ჟანგისფერი ხდება და საბაზრო ღირებულებას კარგავს. დაზიანების ინტენსივობამ შეიძლება 60%-იდან 90%-მდე მიაღწიოს. ტკიპა ჩხვლეტს ეპიდერმისს და წუწნის ეთერზეთოვან შენაერთებს. წელიწადში მავნებელი 13-14 თაობას ივითარებს.
ციტრუსოვანთა წითელი ბეწვებიანი ტკიპა აზიანებს ფოთლებს, ყლორტებსა და ნაყოფებს. დაზიანებული ფოთლები ყვითლდება და ქლოროზით დაავადებულს ემსგავსება. მავნეობის პიკი მაის-ივნისშია. ის წელიწადში ათამდე თაობას იძლევა.
ნარინჯოვანთა ბუგრი, ძირითადად, აზიანებს ახალგაზრდა ტოტებსა და ნაზ ფოთლებს. ის წუწნის მათ, რითაც ფოთლები იკრუნჩხება. მათ მიერ გამოყოფილ ტკბილ წვენზე სახლდება სიშავის გამომწვევი სოკო და იზიდავს ჭიანჭველებს.
ციტრუსოვანთა მენაღმე ჩრჩილი უკანასკნელ წლებში გამოჩნდა და გამოირჩევა მაღალი მავნეობით. მათ მატლებს გააჩნია მღრღნელი პირის პრეპარატი. მატლი იჭრება ფოთლის ქსოვილში და რბილობის მოჭმით ტოვებს დაზიანებულ ადგილებს, ე. წ. ნაღმებს. ჩვენს პირობებში ეს მავნებელი 5-6 თაობას იძლევა.
ფარიანები ციტრუსოვანთა ღერო-ტოტებზე, ფოთლებზე და ნაყოფებზე სახლდება კოლონებად. ისინი წუწნით აზიანებენ მცენარეს. დაზიანების ადგილი ყვითლდება, ძლიერ დაზიანებული ფოთლები ცვივა და ხეები ხმება.
ცრუფარიანებით გამოწვეული დაზიანება შემდეგი ხასიათისაა: ისინი წუწნიან წვენს და ასუსტებენ მცენარეს. ამის შემდეგ კი იწყება ნაყოფების ცვენა, რომელთა ზედაპირი მურისფერი ხდება. დაზიანების შედეგად ამცირებენ ყოველწლიურ ნამატს, ფოთლების რაოდენობას და ზომას. მათ მიერ გამოყოფილ ტკბილ წვენს ეტანება ჭიანჭველები და სახლდება მურისებრი სოკოები, რითაც ნაყოფის ხარისხი მაქსიმალურად ეცემა.
ციტრუსოვანთა გამოკვეთილი დაავადებები
რაც შეეხება დაავადებებს, გუმოზი ანუ წებოს დენა შეიძლება იყოს ინფექციური და არა ინფექციური წარმოშობის. ის იწყება ფესვის ყელიდან და შემდეგ თანდათან გადადის ტოტებსა და ფესვებზე. ამ დროს იწყება კანის აქერცვლა, აძრობა, რასაც მოსდევს ღეროების ხმობა და ფოთოლცვენა, შემდეგ კი მცენარის კვდომა. უმეტესად ავადდება სანერგეში ნამყენი ღეროები, ყლორტები და ფოთლები. მყნობის ადგილზე გუმოზი შეიძლება გამოწვეული იყოს დაბალი აგროტექნიკით, სასუქების დიდი დოზებით და მექანიკური დაზიანებით.
დაავადებებიდან ასევე აღსანიშნავია ანთრაქნოზი, მეჭეჭიანობა, ნაცრისფერი ობი, ვერტიცილიოზური ხმობა, ფიტოფტოროზი, მელანოზი ანუ ფომოფზისი და სიშავე, რომელიც გამოწვეულია კოქციდების და ტკიპების დაზიანების შედეგად. ამის შედეგად მნიშვნელოვნად მცირდება მცენარის ფიზიოლოგიური თვისებები და მოსავალი კარგავს სასაქონლო ღირებულებას.
მავნე ორგანიზმებით გამოწვეული დანაკარგები ზოგჯერ 20-40%-ია, მაგრამ არის შემთხვევები, როცა ის 90-100%-ს აღწევს. ამიტომ დიდი მნიშვნელობა აქვს სანიტარულ-პროფილაქტიკურ, აგროტექნიკურ და ჰიგიენური ღონისძიებების გატარებას.
დაავადებებთან ღონისძიების გატარებას ადრე გაზაფხულზე ვიწყებთ.
დიდი მნიშვნელობა აქვს სანიტარულ-პროფილაქტიკური, ჰიგიენური და აგროტექნიკური ღონისძიებების დროულ და თანმიმდევრულ გატარებას, რათა მინიმუმამდე შემცირდეს მათ მიერ გამოწვეული ზარალი. აუცილებელია:
გამხმარი ტოტების და ყლორტების შეჭრა, ჩამოცვენილი ფოთლების შეგროვება ძველ ნაყოფთან ერთად, პლანტაციიდან გატანა და დაწვა.
მჭიდრო ვარჯის გამოხშირვა აერაციის გაუმჯობესების მიზნით.
შტამბისა და ტოტების გასუფთავების შედეგად ჭრილობების დეზინფექცია შაბიამნის ერთპროცენტიანი ხსნარით და ზეთის საღებავის ან ბაღის მალამოს წასმა.
მალსეკოთი დაავადებისას გამხმარი ხეების ამოძირკვა ან ადგილზე დაწვა.
გომოზით დაავადებისას ქერქის ქვეშ დაგროვილი წებოს ჩანთების ამოჭრა. ჭრილობების დეზინფექცია შაბიამნის 1%-იანი ხსნარით და ზეთის საღებავის ან ბაღის მალამოს წასმა.
ერთდროული დაავადებისას ამოთხრილი ხე უნდა გავიტანოთ და დავწვათ, ნიადაგი კი ქლორიანი წყლით დავამუშავოთ.
გაზაფხულამდე გადავბაროთ ნიადაგი, შევიტანოთ მინერალური სასუქები.
მავნე ორგანიზმების მიერ მოსავლის დანაკარგები, როგორც ზემოთ იყო აღნიშნული, მერყეობს 20%-იდან 100%-ის ფარგლებში. ვერცხლის ტკიპა. მათი გავრცელების მიხედვით სუბტროპიკული ზონა შეიძლება დავყოთ სამ კატეგორიად: პირველი _ პლანტაციები, სადაც მავნებლები გავრცელებულია 1-2 ბალით. მეორე – პლანტაციები, სადაც დომინანტობს რომელიმე მავნე ორგანიზმი, მაგრამ საჭიროებას არ წარმოადგენს ქიმიური ღონისძიებების გატარება და მესამე _ პლანტაციები, სადაც მავნე ორგანიზმების მრავალსახეობაა და გამოირჩევა დაზიანების მაღალი ბალით, 1 -5 ბალამდე.
ჩვენ მიერ დახასიათებული მავნე ორგანიზმები ის სახეობებია, რომლებითაც ამჟამად ხასიათდება ჩვენი პლანტაციები, საშუალო გავრცელებით. ჩვენ მიერ ჩატარებული მრავალწლიანი ცდებით დადგენილი იქნა, რომ ციტრუსებში აუცილებელია ინტეგრირებული მეთოდის გამოყენება, რათა თავიდან იქნას აცილებული მოსავლის ძლიერი დაზიანება.
ახლა ყურადღებით მივყვეთ ოთხჯერადი შესხურების სქემას მავნებელთა და დაავადებათა წინააღმდეგ:
კარგად დავუკვირდეთ და ისე ვიმოქმედოთ _ პირველი შესხურება, რომელიც ძირითადად პროფილაქტიკურია, ახლა, ადრე გაზაფხულზე ვიწყებთ, ვეგეტაციის დაწყებამდე: დაავადებების, კოქციდების, ფრთათეთრების, ბუგრების წინააღმდეგ ვიყენებთ: მინერალური ზეთის, ჰექტოლინეუმის ან ოვიპრონის ან სხვა 1 ან 1,5 პროცენტს პლუს ინსექტიციდის, ინსეკარის ან მონფეტოსან ალპაკი ან დეცისი ან ტალსტარის 0,2%, პლუს ფუნგიციდი _ ზატო ან ანტრაკოლი ან კურტაზი 0,2%-იანი. ამ კომბინირებული ხსნარით აუცილებელია პლანტაციის დამუშავება.
მეორე შესხურება უკვე ივნისის ბოლოს, ივლისის დასაწყისში უნდა მოხდეს. ტკიპების, ბუგრების, კოქციდების, ფაროსანას და დაავადებების საწინააღმდეგოდ, შემდეგი პრეპარატებით: აკარიციდებს,ნეორონს ან ომაიტს ან სპილენძის ქლორჟანგს,0, 15 – 02% პლუს ინსექტიციდი _ ინსეკარი ან მონვეტო ან ალპაკი ან დეცისი.
მესამე შესხურება უნდა მოხდეს აგვისტოს მეორე-მესამე დეკადაში ან სექტემბრის დასაწყისში ტკიპების, ბუგრების, ჩრჩილის, ფრთათეთრების, კოქციდების და ფაროსანას და დაავადებების წინააღმდეგ, შემდეგი ხსნარით: აკარიციდის _ ნეორონის ან ომაიტის ან სხვა რომელიმე აკარიციდს, 0,15-0,2%-ს პლუს ინსექტიციდი _ ინსეკარი ან დეცისი ან ალპაკი პლიუს ფუნგიციდი _ სკორი ან ეუპარენი ან კურტაზი ან სხვა, 0,15 კომბინირებული ნაზავი.
მეოთხე შესხურება 15 სექტემბრიდან 20 ოქტომბრამდე უნდა მოხდეს. რომელიმე მინერალური ზეთი 1-1,5% პლუს ვერტიმეკი 0,5% და პლუს სპილენძის ქლორჟანგის 0,4%-იანი სამუშაო ხსნარის კომბინირებული ნაზავი.
პესტიციდების შესხურებისას დაცული უნდა იყოს შხამებთან მუშაობის უსაფრთხოების წესები. ძალიან ყურადღებით მოეკიდეთ ამ საქმეს, რადგან უსაფრთხოების ზომების დაუცველობას, შესაძლოა, მოკლე დროში არ მოყვეს ცუდი შედეგი, მაგრამ გარკვეული დროის შემდეგ იჩინოს თავი ჯანმრთელობის სერიოზულმა დაზიანებამ.
ეს არის, ასე ვთქვათ, სამოქმედო გეგმა ადრე გაზაფხულიდან გვიან შემოდგომამდე. თუ გვიან შემოდგომაზე და ზამთარში პლანტაცია ძლიერ არის დაზიანებული და მავნე ორგანიზმები მცენარეზე მაღალი ბალითაა დასახლებული, ნაყოფის მოკრეფის შემდეგ უნდა შევასხუროთ რომელიმე მინერალური ზეთი 2% პლუს ინსექტიციდი _ ინსეკარი ან სხვა პლუს ფუნგიციდი _ ზატო ან კურტაზი. ახალი ფრთათეთრას გავრცელების შემთხვევაშიც ასე ან 2%-იანი ბორდოული სითხე შევასხუროთ.
ანგელინა ნიკოლაიშვილი,
აგრარული უნივერსიტეტის, ჩაის, სუბტროპიკული კულტურების,ჩაის მრეწველობისინსტიტუტის მკვლევარი,
ბიოლოგიის მეცნიერებათააკადემიური დოქტორი
