უძველესი ჩინური წყაროებიდან ცნობილია, რომ თხილის ნაყოფი ღმერთის მიერ ბოძებული ნაყოფების პირველი ხუთეულის უწმიდესი ნაყოფია, კაკლოვან კულტურებს შორის ერთ-ერთი უძველესი წარმომადგენელია, რომელზედაც განუსაზღვრელი მოთხოვნილებაა მსოფლიო ბაზარზე.
მისი სადღეისო გავრცელების არეალი ჰიმალაიდან კანადის ჩრდილოეთი საზღვარია, თუმცა, სამრეწველო ნარგაობანი გვხვდება შუა ევროპისა და მცირე აზიის ქვეყნებში, ჩინეთსა და სამხრეთ კავკასიაში, აშშ-სა და კანადაში.
თხილის ნაყოფს აქვს არა მარტო კვებითი მნიშვნელობა ნედლი სახით, არამედ გამოიყენება მთელ რიგ წარმოებაში და მედიცინაში. თხილის გულს დიდი გამოყენება აქვს საკონდიტრო მრეწველობაში, გამოხდილ ზეთს კი ხმარობენ ტექნიკურ და პარფიუმერულ წარმოებაში. ფოთლები და ბურჩხები შეიცავენ მთრიმლავ ნივთიერებებს, რომელიც გამოიყენება ტყავის წარმოებაში, თხილის ნაჭუჭი კი იხმარება ლინოლეუმის წარმოებაში.
თხილის მცენარის სიცოცხლისუნარიანობა 180-200 წელია. თითოეული დედა ტოტი ცოცხლობს 60-65 წელს. მსხმოიარობას იწყებს დარგვიდან მე-4 წელს, მაგრამ ხშირად მაღალ აგროტექნოლოგიურ ფონზე, შესაძლებელია მსხმოიარობა მესამე წელსაც დაიწყოს.
თხილის ახალშენი ბაღი სრულმოსავლიანად ითვლება დარგვიდან მერვე-მეათე წელს, რომელიც დამოკიდებულია ჯიშსა და მოვლა- განოყიერების მაღალ აგროტექნოლოგიურ ფონზე. ამ დროისთვის თხილის მძლავრი ფესვთა სისტემა მთლიანად ფარავს მისთვის განკუთვნილ კვების არეს. ამიტომ სხვა დამატებითი კულტურების შეთესვა ან გამორგვა მიზანშეწონილი არ არის. რიგთაშორისები უნდა დარჩეს ბუნებრივი ბალახეული საფარის ქვეშ, რომელიც საჭიროების მიხედვით უნდა გაითიბოს და გამოყენებული იქნას ცხოველთა საკვებად, მულჩად რიგთაშორისებში ან დამუშავდეს შესაბამისი ჰერბიციდით მოსავლის აღებამდე ერთი თვით ადრე.
სრულმსხმოიარობის ასაკამდე, თხილის კულტურის ერთ-ერთი ბიოლოგიური თავისებურებაა ფესვიდან ამონაყრების ინტენსიური განვითარება. თხილის დარგვიდან 2-3 წლის შემდეგ იწყება ამონაყრების მასიური წარმოქმნა, რომელიც იჭრება ვარჯის ტოტებში, იწვევს ძირითადი ტოტების ჩახშირებას, დასუსტებას, იქმნება პირობები მავნებელ-დაავადებათა განვითარებისთვის, ძნელდება მოვლითი ღონისძიებების ჩატარება, მცენარის ვარჯში მცირდება ჰაერაცია და სინათლე, რომელიც ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ეკოლოგიურ ფაქტორს წარმოადგენს, მონაწილეობს ფოტოსინთეზის პროცესში და გავლენას ახდენს ტრანსპირაციაზე, კვების ინტენსივობაზე და მცენარეში მიმდინარე ყველა ფიზიოლოგიურ პროცესზე. კარგი განათებისა და ჰაერაციის პირობებში კი უზრუნველყოფილია მცენარის გენერაციული ორგანოების ნორმალური ზრდა-განვითარება. ამიტომ, ყველა ფერმერმა და ამ საქმით დაინტერესებულმა პირმა უნდა გაითვალისწინოს და შეარჩიოს თხილის ბაღის გაშენებისას მცენარის კვების არე ისე, რომ არ მოხდეს მცენარეების კარგი განათების და ჰაერაციის გარეშე დატოვება.
თხილის ბაღებში ამონაყრების განვითარების შემთხვევაში შეუძლებელია ტექნიკის ეფექტურად გამოყენება. სუსტდება თხილის მცენარის ნორმალური განვითარება და მცირდება მოსავალი, რადგან ამონაყარი ართმევს საკვებს ძირითად ტოტებს, რაც წინაპირობაა მოსავლის შემცირებისა. ამავე დროს თხილის მასიურ ამონაყრებში ვითარდება მავნებელ-დაავადებები, რომელიც დიდ ზიანს აყენებს მცენარეს. ამიტომ ამონაყრებისგან თხილის ბუჩქის გათავისუფლება (ახალგაზრდა ბაღებში) უნდა მოხდეს მთლიანად, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა საჭიროა ნერგის წარმოება ახალი ბაღების გასაშენებლად. ამონაყრებიდან ბრძოლა გამოიხატება სეკატორით და ბაღის ხერხით ფესვის ყელთან მათ მოცილებაში.
ამონაყრებისგან ბუჩქის გათავისუფლება უნდა მოხდეს გვიან შემოდგომაზე, როდესაც მცენარე ფოთოლს დაყრის ან ადრე გაზაფხულზე, როდესაც თხილის ბუჩქი იმყოფება ჯერ კიდევ ზამთრის შესვენების პერიოდში (დეკემბრიდან თებერვლის ჩათვლით). თხილის ბუჩქი უნდა გასუფთავდეს ხნიერი და ამონაყარი ტოტებისგან იმ ანგარიშით, რომ ბუჩქზე დარჩეს 5-8 ახალგაზრდა ტოტი. მოჭრილი, შედარებით ხნიერი ტოტები, გამოიყენება სათბობად და ჭიგოებად ბოსტნეული კულტურებისთვის, ხოლო ახალგაზრდა ამონაყრებისგან მზადდება ლამაზი დეკორაციული გოდრები, კალათები და საახალწლო ჩიჩილაკები.
რაც შეეხება თხილის ხანდაზმულ ბაღებს, გაშენებიდან 20-25 წლის შემდეგ აღინიშნება მოსავლის თანდათანობით კლება. 30 წლის შემდეგ კი იწყება წრიული ტოტების ხმობა (ბუჩქის შუა ნაწილიდან), ხოლო შემდგომ წლებში ღერო მთლიანად ხმება. ამ შემთხვევაში საჭიროა ბუჩქების მთლიანი გაახალგაზრდავება _ თხილის ბაღების გაახალგაზრდავების და მოსავლიანობის გადიდების ძირითადი მიზანია ბუჩქის სასარგებლო ფართობის ზღვრული სიდიდის შენარჩუნება, ძველი მცირე მოსავლიანი, დახავსებული ტოტების მოშორება და ახალი უფრო პროდუქტიული ტოტების დატოვება _ ამ დროს აუცილებელია ვარჯიდან ამოვჭრათ სუსტად განვითარებული, მექანიკურად დაზიანებული, დაავადებული, ხმელი, ერთმანეთში გადახლართული ტოტები.
ბევრი მკვლევარი და პროფესორი იძლეოდა რეკომენდაციებს, რომ თხილის ბაღების გაახალგაზრდავება წარმოებულიყო სამი წლის განმავლობაში, რისთვისაც უნდა მოჭრილიყო ძველი ტოტების ერთი მესამედი, მაგრამ აღნიშნული რეკომენდაცია ვერ იძლეოდა წარმოდგენაც მოსავლის დანაკარგზე და მოსავლიანობის აღდგენაზე მსხმოიარობისთვის, ტოტების სხვადასხვა რაოდენობის დატოვების დროს.
ჩვენ მიერ რეკომენდირებული თხილის ბუჩქების გაახალგაზრდავების მეთოდი მდგომარეობს ძველი (ხნიერი, დახავსებული) და ახალი ნაზარდების პროპორციულ შეთანაწყობაში. დეკემბრიდან თებერვლის ჩათვლით გამოიჭრება ტოტების ნახევარი ან მეტი ისე, რომ ბუჩქზე დარჩეს 3-4 შედარებით ძლიერი ტოტები. ბაღი გაიწმინდება გამოჭრილი ტოტებისგან. პირველი სავეგეტაციო პერიოდის გავლის შემდეგ ბუჩქებში ამონაყარი ტოტებისგან გამოირჩევა 8-10 ლიდერი ტოტი, დანარჩენი ტოტები კი სეკატორით ამოიჭრება. მეორე-მესამე წელს ბუჩქები ხელახლა გაიწმინდება ახალი ამონაყრებისგან და წინა წლებში დატოვებული ხნიერი ტოტებისგან იმ ანგარიშით, რომ ბუჩქში საბოლოოდ დარჩეს 8-10 შემცვლელი ახალგაზრდა ტოტი. ეს ტოტები შესანიშნავ მასალას წარმოადგენს მცენარის სტადიურად განახლებისთვის ხნიერი ტოტების გამოჭრის შემდეგ. დატოვებულ ახალგაზრდა ამონაყრებზე პირველი მცირე მოსავალი გამოჭრიდან მეორე წელსვე აღინიშნება. გამოჭრიდან მესამე წელს კი (მაღალი აგროტექნოლოგიების პირობებში) მსხმოიარობაში შედის ტოტების 70-75%, ხოლო მე-4, მე-5 წელს ყველა ახალგაზრდა ამონაყარი. ასე თანდათანობით გაახალგაზრდავებით მე-6 წლიდან მიიღება თხილის განახლებული, სრულმოსავლიანი ბაღი, სადაც გარდა მოსავლიანობის ზრდისა, აღინიშნება ნაყოფის ხარისხობრივი მაჩვენებლების გაუმჯობესებაც. ხნიერი დედა ტოტები უნდა გადაიჭრას ფესვის ყელთან ახლოს, დანარჩენი ტოტები განტოტვის ადგილას, რადგან ამ ზონაში გადაჭრის შემდეგ უფრო აქტიურად წარმოიქმნება ახალი ნაზარდები.
თხილის ბაღების გაახალგაზრდავების ციკლი სასურველია განმეორდეს 20-25 წელიწადში ერთხელ ხანდაზმულ პლანტაციებში.
ამრიგად, თხილის ბუჩქების მოსავლიანობის და ნაყოფის ხარისხის გაუმჯობესების ეკონომიკური ეფექტი განისაზღვრება ბუჩქებში 8-10 ტოტის დატოვებით. თხილის არსებული ბაღების რეკონსტრუქციის _ გაახალგაზრდავების ტექნოლოგიების დანერგვით შესაძლებელია ხანდაზმული ბაღების პროდუქტიულობის სრული აღდგენა-გახანგრძლივება. გაითვალისწინეთ ეს რჩევები, თუნდაც გამოცდილმა მეურნეებმა, რადგან თითოეული ნიუანსი, საბოლოოდ, თხილის სრულფასოვანი მოსავლიანობის გარანტია.
ვახტანგ გოლიაძე,
ცისანა ქაშაკაშვილი,
სოფლის მეურნეობისაკადემიური დოქტორები
