საქმე ის გახლავთ, რომ თურქეთისა და საქართველოს კულტურის სამინისტროებს შორის მოლაპარაკება გადამწყვეტ ფაზაში შევიდა. ხელშეკრულება ჯერჯერობით ისევ არ გამხდარა საჯარო, თუმცა ცნობილია, რომ საუბარია იშხანისა და ოშკის რეაბილიტაციაზე, ახალციხეში არსებული ახმედიეს მეჩეთის რეაბილიტაციისა და ბათუმში აბდულ-აზიზის სახელობის მეჩეთის ხელახლა აშენების სანაცვლოდ. ასევე ცნობილია, რომ აღდგენილ კულტურულ ძეგლებს მხოლოდ და მხოლოდ კულტურული ცენტრების, მუზეუმების ფუნქცია ექნებათ და მათში რელიგიური რიტუალები არ ჩატარდება.
ჯერ ისე ხელმოუწერელმა ხელშეკრულებამ საზოგადოებაში დიდი ვნებათაღელვა გამოიწვია და არაერთი დაპირისპირებული მხარეც გამოკვეთა. ერთი მხრივ _ საპატრიარქო და ქართველი მუსულმანები ხელშეკრულების გაფორმების წინააღმდეგ, მეორე მხრივ _ ხალხი, რომელიც აჭარის ერთი რიგითი დამპყრობლის სახელობის მეჩეთის აშენებას ეწინააღმდეგება და მესამე _ ისტორიკოსები, რომლებიც ამბობენ, რომ სულთანი აბდულ აზიზი არათუ ტირანი, არამედ, ერთი უნიათო მმართველი იყო. როგორიც არ უნდა იყოს მათი მოსაზრება, ყოველი მათგანისთვის პასუხი ერთია: გადაწყვეტილება მიღებულია და მისი აღსრულება, სავარაუდოდ, ხელშეკრულების გაფორმებიდან მალევე დაიწყება. თუმცა, ვიდრე დაიწყება, თვალი გადავავლოთ ისტორიას: აბდულ-აზიზის სახელობის მეჩეთი ბათუმისთვის რიგით მეოთხე იყო. ისტორიული ცნობების მიხედვით, 1863 წელს სულთანმა აზიზმა გამოსცა ფირმანი ბათუმში მეჩეთის აშენების თაობაზე. აქედან 5 წლის შემდეგ, ბათუმის ნავსადგურის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში (დღევანდელი გამსახურდიას და გოგებაშვილის ქუჩების კვეთა) აშენდა ქვის მეჩეთი, რომელიც აზიზიეს ჯამეს სახელწოდებით იყო ცნობილი. აზიზიეს მეჩეთი მე-20 საუკუნის 30-იან წლებში დაანგრიეს. დღეს ამ ადგილას საქართველოს დამოუკიდებლობისთვის დაღუპულთა სასაფლაო და საცხოვრებელი სახლებია. შესაბამისად, მეჩეთის აშენების ადგილი ხელშეკრულების ერთ-ერთი საგანი უნდა იყოს.
“აზიზიეს მეჩეთი, რომელიც დღეისთვის მთლიანად განადგურებულია და მუსლიმი ქართველებისთვის მნიშვნელოვან კულტურულ მემკვიდრეობას წარმოადგენს, აღდგენილი იქნება ისტორიული მასალების მიხედვით და მისი რეკონსტრუქციის ადგილის განსაზღვრა საქართველოს მხარის პრეროგატივას წარმოადგენს. მთავრობებს შორის შეთანხმება გულისხმობს აღდგენილი ძეგლების ფუნქციონირებას კულტურულ ძეგლებად,” _ ნათქვამია კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტროს განცხადებაში.
ჯერ-ჯერობით სულ ესაა, რაც ხელშეკრულების შესახებ ვიცით. ალბათ, ესაა მიზეზი იმისა, რომ ოშკისა და იშხანის მძიმე მდგომარეობის მიუხედავად, საპატრიარქო მაინც ეწინააღმდეგება ამ ხელშეკრულების ამ სახით გაფორმებას, მეტიც, მას ცალსახად უკანონოს უწოდებს და ხელისუფლებას საპატრიარქოს აზრის უგულებელყოფაში ადანაშაულებს.
“საზოგადოებას შევახსენებთ, რომ აღნიშნულ საკითხზე მოლაპარაკება ორ წელიწადზე მეტია მიმდინარეობს თურქეთისა და საქართველოს სახელმწიფოებს შორის და ეს ხდება საქართველოს კანონმდებლობის (კონსტიტუციური შეთანხმების) უხეში დარღვევით. საქართველოს საპატრიარქო, რომელიც არის ყველა ქართული ეკლესია-მონასტრის მესაკუთრე, არ იყო და არ არის ჩართული ოფიციალურ მოლაპარაკებებში. მიუხედავად ამისა ჩვენ, ჩვენი პრინციპული, მაგრამ ამავე დროს კონსტრუქციული პოზიცია ყოველთვის გვქონდა,” _ ნათქვამია საქართველოს საპატრიარქოს მიერ გავრცელებულ ოფიციალურ განცხადებაში.
საპატრიარქო ბათუმში აბდულ-აზიზის მეჩეთის აგების სანაცვლოდ, ლაზეთის მხარეში ბაზილიკის აშენების ნებართვას და მოლაპარაკებებში ჩართვას ითხოვს.
“თუ ამის გახორციელება რაიმე მიზეზით თურქული მხარისთვის მიუღებელია, მაშინ ჩვენთვისაც ყოვლად მიუღებელია ოშკისა და იშხანის გადარჩენის საბაბით აზიზიეს მეჩეთის მშენებლობა,” _ ვკითხულობთ იმავე განცხადებაში.
საპატრიარქოს განცხადებას კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტრომ განცხადებითვე უპასუხა და აღნიშნა, რომ საქართველოს საპატრიარქო, ისევე როგორც ზოგადად კულტურული მემკვიდრეობის მოვლა-პატრონობით დაინტერესებული საზოგადოება, მუდმივად საქმის კურსში იყვნენ მიმდინარე მოლაპარაკებების შესახებ.
“საპატრიარქოს აზრი ჩვენთვის მნიშვნელოვანია. მომავალშიც სამინისტრო მზად არის ყველა დაინტერესებულ მხარეს სრული ინფორმაცია მიაწოდოს,” _ აღნიშნულია განცხადებაში, რომელიც კულტურის სამინისტრომ 10 თებერვალს გაავრცელა.
მეორე მიზეზი, რომელიც საპატრიარქოს პოზიციას ამყარებს, ის გახლავთ, რომ ასეთი ქმედებით ხელოვნურად ხდება მუსლიმებსა და ქრისტიანებს შორის ურთიერთობის დაძაბვა.
საპატრიარქოს პოზიციას სოლიდარობა გამოუცხადეს აჭარაში მცხოვრებმა მუსულმანებმა, რაც, ერთი მხრივ, 4 მარტს ახალგაზრდა იუნკერების სასაფლაოზე აღვლენილ სამეუფეო წირვაზე დასწრებით გამოხატეს, მეორე მხრივ, კი პრეზიდენტს განცხადებით მიმართეს, რომელსაც ორასამდე აჭარის მკვიდრი ქართველი მუსულმანის ხელმოწერა ერთვოდა თან. მათ აღნიშნეს, რომ მიზეზი, თითქოსდა აბდულ-აზიზის მეჩეთი ქართველი მუსულმანებისთვის მნიშვნელოვანია, უადგილოა და რელიგიით სპეკულირებად უნდა შეფასდეს.
“დღითიდღე რთულდება და იძაბება დამოკიდებულება ქრისტიან და მუსულმან ძმებს შორის, რაც, დღემდე ჩვენი წინა თაობის გონიერებით არ ყოფილა და არც ჩვენ დავუშვებთ. ჩვენთვის ძვირფასია ოშკი და იქ არსებული ისტორიული კულტურის ძეგლები, მაგრამ მათ სანაცვლოდ ვერ დავაყენებთ ეჭვქვეშ ჩვენი ქვეყნის ტერიტორიულ მთლიანობას, ეროვნულ ცნობიერებას და ქრისტიან და მუსულმან ძმებს შორის მშვიდობიან თანაარსებობას. ამ გზაზე კი მთავარი პოზიცია უნდა იყოს ჩვენი ერთსულოვნება, რომლის წინაშეც ყოველგვარი პროვოკაცია უძლურია,” – ნათქვამია განცხადებაში.
განმცხადებლების მთავარი მოთხოვნა აჭარის მკვიდრი ქართველი მუსულმანების აზრის გათვალისწინება და ხელშეკრულების გაფორმებაზე უარის თქმა გახლდათ.
ქართველი მუსულმანების პოზიცია კიდევ ერთხელ დაადასტურა აჭარის მუფთმა ჯემალ პაქსაძემ. ჩვენთან საუბრისას მან დააზუსტა, რომ ერთადერთი მიზეზი რის გამოც შესაძლოა მეჩეთის აშენებას მიემხროს, ისაა რომ ბათუმში არსებული ერთადერთი ორთა ჯამე მრევლს ვერ იტევს, რაც ცუდ ამინდში განსაკუთრებულ სირთულეებს ქმნის. თუმცა იქვე დაამატა, რომ თუ აჭარას კიდევ ერთი სალოცავი სჭირდება, თავად ხალხი ააშენებს და ამ საკითხის პოლიტიზირება საშიში და არასწორია.
“ჩვენ ქართული თვითშეგნებისა და მენტალიტეტის ხალხი ვართ, ქართული ვედრებები გვაქვს. საქართველოში რელიგიური მრწამსის გამო დევნა არასოდეს ყოფილა და იმედს ვიტოვებ, ღმერთის წყალობით ყველაფერი იქნება კარგად,” – გვითხრა დასასრულს აჭარის მუფთმა.
“ეს რას ჰგავს იცით? გემში ცხოვრობდე და გემს ტეხავდე,” _ განაცხადა “აჭარა პ.ს”-თან საუბრისას აჭარის ყოფილმა მუფთმა მაჰმუდ ქამაშიძემ და მრევლს სიფრთხილისკენ მოუწოდა.
“მრევლს ვეტყოდი იმას, რომ ძალიან სათუთად მოეპყრონ ამ საკითხს. სათუთი საქმეა. ნუ აჰყვებიან პოლიტიკას, ნუ აჰყვებიან ჭორებს და ხალხს შეცდომაში ნუ შეიყვანენ, რომ ძალიან ცუდ მდგომარეობაში თვითონაც მოხვდებიან და საზოგადოებაც. არ ავყვეთ პოლიტიკას ხალხო, არაა ჩვენი საქმე პოლიტიკა. შენ თუ შენს ღმერთს შენს გულში ტაძარს აუშენებ, ამაში ხელის შეშლა არავის არ აქვს, (სტილი დაცულია)”, _ ვკითხულობთ ინტერვიუში.
ხელშეკრულების გარშემო მიმდინარე მოვლენებს ეხმაურება თურქული პრესაც. სტატია, სათაურით “ალაჰის ნებით ბათუმში აზიზის სახელობის ჯამე აშენდება”, “აჭარა პ.ს”-მა გამოაქვეყნა.
“საქართველოში, კერძოდ კი ბათუმში, აზიზის სახელობის მეჩეთის აშენებას დიდი კულტურული მნიშვნელობა გააჩნია. კულტურის და ძეგლთა დაცვის მინისტრის ნიკოლოზ რურუას განცხადებით, ეს არის ორ ქვეყანას შორის თანამეგობრობისა და ურთიერთობის კიდევ უფრო გაღრმავების ერთ-ერთი პირობა და საფუძველი,” _ ვკითხულობთ სტატიაში, სადაც არაფერია ნათქვამი სულთნის საქართველოსთან დამოკიდებულებაზე. ეს კი ქართველებისთვის ხელშეკრულების კრიტიკის მთავარი საფუძველია.
“ის აჭარის სისხლიანი დამპყრობელი იყო. რაც შაჰ-აბასი, თემურ-ლენგი ან მურვან ყრუა, მსგავსი ამაოხრებელი. თანამედროვე ენაზე რომ ვთქვათ, ოკუპანტი იყო აზიზიე. როგორი მისაღებია რომ შენი დამპყრობის მეჩეთი საგანგებოდ აგიშენონ?! ” – განაცხადა 4 მარტს სამეუფეო წირვაზე ბათუმისა და ლაზეთის, ჩრდილოეთ ამერიკისა და კანადის მიტროპოლიტმა, მეუფე დიმიტრი შიოლაშვილმა.
ყოფილი სახალხო დამცველი, ჟურნალისტი ნანა დევდარიანი ინტერნეტგამოცემაში “საქართველო და მსოფლიო” გამოქვეყნებულ პუბლიკაციაში სახელწოდებით “აზიზიეს მეჩეთი _ თურქული ოკუპაციის ცოცხალი ძეგლი”, წერს: “თბილისში სააკაშვილის მიერ გახსნილი ოკუპაციის მუზეუმის მთელი ექსპოზიცია რუსეთს ეხება, თითქოს საქართველოს მეტი დამპყრობელი არ ენახოს! აჭარა, რომელიც სწორედ რუსული სამხედრო კამპანიის შედეგად დაუბრუნდა დედასამშობლოს, აზიზიეს მეჩეთის აღდგენის შემთხვევაში თურქული ოკუპაციის ცოცხალ ძეგლს მიიღებს.”
“ერთი რამ უნდა გვახსოვდეს: ჩვენ დასაკარგი დრო არ გვაქვს _ ოშკი ჩამოქცევის პირას არის, იშხანი ასე თუ ისე უკეთეს მდგომარეობაშია, თუ ამას უკეთესობა ჰქვია. ჩვენ ხომ დაზღვეულნი არ ვართ მიწისძვრისგან, დიდთოვლობისგან და სხვა ტიპის ჩარევებისგან,” _ აღნიშნა ხელნაწერთა ეროვნული ცენტის ხელმძღვანელმა ბუბა კუდავამ.
როგორც ხედავთ, ამ საკითხთან დაკავშირებით ბევრი აზრი და მხარე არსებობს, თავისი არგუმენტებით და კონტრ-არგუმენტებით, თუმცა როგორც ჩანს, გადაწყვეტილება უკვე მიღებულია და აღარაფერი შეიცვლება.
“კომენტარი არაერთხელ გაკეთდა. უბრალოდ, ადგილი ჯერ შერჩეული არ არის, მაგრამ ტაო-კლარჯეთის ქართული ძეგლები რომ უნდა გადარჩეს და ასევე ქვეყანაში არსებული კულტურული მემკვიდრეობა რესტავრირებული უნდა იყოს, ამაში მგონი ორი აზრი არ არსებობს… რას ჰქვია პროტესტი?! შეთანხმება მიღწეულია,” _ განაცხადა გაზეთ “რეზონანსთან” საუბრისას კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტოს პრეს-სამსახურის უფროსმა ნათია მურაჩაშვილმა.
