„ქართული ღომების ამბები“

ესმა კუნჭულია, “ქართული გასტრონომიული კულტურის მუზეუმის” დამფუძნებელი სოციალურ ქსელში ღომის ღომზე საინტერესო ტექსტს ავრცელებს.

„ქართული ღომების ამბები

(საღამოს წასაკითხი ჩემი წიგნიდან)

“ღომები“ მრავლობითში ბოტანიკოსთა ტერმინია და მეც ასე დავტოვე.

1930 წელს ივანე ჯავახიშვილმა გამოსცა ოკეანური სიდიდის კვლევა – „ქართული ეკონომიკის ისტორია“, ტომი I, რომლითაც საფუძველი ჩაეყარა მცენარეთა და სამიწათმოქმედო ტერმინოლოგიის სამეცნიერო კვლევებს.

ჯავახიშვილის გენიალრობა ჩანს მისივე ისტორიის მიზნებში კვლევის მეთოდებსა და წყაროების გამოყენების სიუხვეში: იგი ჯერ ქართულ წერილობით წყაროებში ნაპოვნ ტერმინებს – მკვდარ ენებს ძველ ბერძნულსა და ლათინურს უტოლებდა და შემდეგ კი ეპოქათა მიხედვით სპარსულსა და არაბულს.

მხოლოდ ამის შემდეგ ცდილობდა დაეზუსტებინა ამა თუ მცენარის სახელები შემოსული იყო თუ ენდემური.

მარცვლეული ჯავახიშვილმა, სულხან-საბა ორბელიანის მიხედვით, ორ ნაწილად დაყო, ისე, როგორც მორფოლოგიური და ბიოლოგიური თვისებებით იყოფიან: 1) თავთავიანი პურეული და ფეტვნაირი პურეული;

პირველ ჯგუფს მიეკუთვნება: ხორბალი, ქერი, ჭვავი, შვრია; მეორეს – ღომი, ფეტვი, ქვრიმა, ბრინჯი, სორგო, სიმინდი.

ჯავახიშვილი ეძებდა საუკუნეთა წიაღში ჩაკარგულ მცენარესაც- „ელვიმოსსაც“, რომელიც VI საუკუნეში ბიზანტიელ ჟამთააღმწერელს პროკოფიოს კესარიელს უხსენებია (ჯავახიშვილი, 1930: 366) სკანდისა და შორპანის ციხეებთან გამაგრებულ ბიზანტიის კეისრის მეციხოვნე ჯარისკაცებს კოლხებისა და ლაზების საყვარელი მცენარე „ელვიმოსი“ ვერ შეურგიათ და საქართველოდან გაქცეულან…

წინარე ქართველებს აპურებდა მცენარე ქვრიმაც, რომელიც მცენარე ღომივით „სეტარიაა“ – Setaria mocharica და საქართველოს ყველა კუთხეში იცნობდნენ.

მეგრელები მას „ქურიმას“ეძახდნენ, ჭანურად მისი სახელი – „მტკუი ქურუმ“ იყო, კახურად კი „ძურწა ფეტვი“. ქვრიმა ასევე ცნობილი იყო, როგორც „მელაკუდა ფეტვი“, „ძურწა“, „მჭადი“, „ჭადის-ჭადის“, „მჭადის ფეტვი“, „შავი ჭადი“ და სხვა (კეცხოველი, 1957).

ჩემს ფავორიტ მწერალს რაფიელ ერისთავს კი თავის „მცენარეთა ლექსიკონში“, 1884 წელს, ქვრიმა „კარწუმელის“ სახელით აქვს მოხსენიებული.

წარმოშობით ჩინური მცენარე „ღომი“, სამეცნიერო დისკურსში ლათინურად – Setaria italica (L.) იწოდება. XIX საუკუნის ცნობილმა შვეიცარიელმა ნატურალისტმა ა. დეკანდოლმა ნაშრომში „წარმოებული მცენარეების წარმოშობის ადგილი“ ისტორიულ, ლინგვისტურ და ბოტანიკურ მონაცემებზე დაყრდნობით დაასკვნა, რომ ჩინეთში, იაპონიასა და ინდონეზიაში სახეობა Setaria italica ჩვენს ერამდე რამდენიმე ათასი წლის წინათ არსებობდა.

ჩვენსი ფეტვნაირთა ფართომასშტაბიანი მეცნიერული შესწავლა გუნდთან ერთად აკადემიკოსმა ნიკო კეცხოველმა 1944 წელს დაიყო.

საქართველოს ღომის ბოტანიკურ-სისტემატიკური კვლევის შედეგად კი დადგინდა, რომ ქართული ღომის სახეობა – Setaria italica-ის ქვესახეობაა და მას სეტარია კოლხიკა – ssp. colchica Maisaia& Gorgidze უწოდეს (მაისაია, 1987).

1947 წელს მეცნიერებმა (მენაბდემ და ერიციანმა) ზემო იმერეთში, ოკრიბაში, ჩხარსა და ზესტაფონში კულტურული ღომის ნათესებში ველური ღომი აღმოაჩინეს და მას აკადემიკოსი ნიკო კეცხოველის საპატივცემლოდ „სეტარია კეცხოველი“ – Setaria ketzchovelii Men.&Ericzjan უწოდეს (მენაბდე, ერიციანი, 1947).

1940-იან წლებში იმერეთის, გურიის, სამეგრელოსა და აჭარის მოსახლეობის საკარმიდამო ნაკვეთებიდან შეაგროვეს ღომის 73 ნიმუში, რომელიც აჯამეთის მემინდვრეობის საცდელი სადგურის საკოლექციო ნაკვეთზე დაითესა.

ქართველი ფერმერების მიერ საუკუნეთა განმავლობაში შექმნილი ადგილობრივი ჯიშების გარდა, 1950-იან წლებში მეცნიერებმა შექმნეს ღომის ახალი ჯიშები:

1. აჯამეთის N1; 2. აჯამეთის N2, 3. გრძელბეწვა; 4. იისფერი; 5. კუდალა; 6. მათრახა;
2. ორთითა; 8. ჩაქურა; 9. თავწვრილა; 10. აჯამეთის ოქრომარცვალა; 11. აჯამეთის ყვითელმარცვალა; 12. ყვითელი ღომი; 13. აჯამეთის მოკლებეწვიანი; 14. აჭარულა;
3. ხოტორა; 16. იმერული; 17. თეთრი ღომი (გორდაძე, ჩხენკელი, 1950).

აგროეთნოგრაფიის კვლევაში უდიდესი წვლილი აქვს შეტანილი პროფესორ ჯულიეტა რუხაძეს (კახა ბენდუქიძის დედას), რომელმაც 1976 წლამდე დასავლეთ საქართველოში ღომის უამრავი ჯიში აღრიცხა.

 სამეგრელოში რუხაძემ აღრიცხა 22 ჯიში: 1. წითელი (ჭითა); 2. თეთრი (ჩე); 3. საადრეო (ცხედი); 4. საგვიანო (ციცვა); 5. კიკალობა (საადრეო ღომი);

6. უსახელო (პატარა თაველიანი მოთეთრო ღომი); 7. კუხურე; 8. ქოჩობე; 9. კაპედი;
7. გუდურე; 11. ხგკირე (საგვიანო ღომი); 12. ხეთურე (ძნელად გასაცეხვი მოშავო ფერის დიდთაველიანი ღომი); 13. გურულე (საგვიანო წვრილმარცვლიანი ღომი), რომელიც „დიდი ღომის“ სახელითაც იყო ცნობილი;14. რუსული (მსხვილმარცვლიანი ღომი);15. მოცოროზი//მოთოროზი (ეს სახელი შემხვდა იონა მეუნარგიას მოგონებებშიც – ე. კ.); 16. გუჯურე; 17. ბოჯგა//ბოჭკა (წვერიანია და „კუდა ღომს“ ეძახდნენ); 18. ჯონჯურა/ჯოჯურა;19. ზოდელა; 20. გოგუა;21. ცეც ღომი;
8. ჯოღორე, ანუ ნანგერე (თავისთავად ამოსული წვრილთაველიანი, ანუ უხვბუსუსიანი ღომი).

გურიაში რუხაძემ აღრიცხა 18 ჯიში: 1. ბობოყვაური; 2. ნაჟღვლი თეთრი;

3. ყვითელი უსახელო; 4. ურუშული//უროშაული;5. მათრახა; 6. ძირდაბალი;
4. თეთრი ღომი; 8. ხაზარალა (დიდთაველა ღომი); 9. ბოჯგა//ჯონჯორე ღომი;
5. ჯაშური, ანუ ბურჩხა ღომი; 11. შვიდკვირა;12. ხიტირია;13. ხეთურე;
6. ორმოსავალა ღომი; 15. ბარამულა; 16. ჯორიელა; 17. ბამბულა (წითელი დიდთაველიანი გაფუმფულებული ღომი); 18. ჩაქურა (წვრილმარცვლიანი ღომი, რომელსაც ჩასკვნილი დიდი თაველი ჰქონდა).

ეთნოლოგ თედო სახოკიას გურიაში მოგზაურობისას დაუთვლია 6 ჯიშის ღომი: 1) თეთრი; 2) ბარამულა; 3) ძირდაბალი; 4) შვიდკვირა; 5) ხუჭილა და 6) ჯორიელა.

აჭარაში რუხაძეს დასახელებული აქვს 6 ღომი:1. კირჩხელურა;2. ბურჩხა;3. ბაწარაი;

4. ბოჯგაი;5. ხუთურაი; 6. ჯაშური.

პ.ს. ჩამოთვლილი სახელებში კარგად ჩანს, რომ ღომი იყო შავიზღვისპირეთში ძლიერ პოპულარული მცენარე.  ფრანგი იუველირი ჟან შარდენი (XVII) წერდა, რომ ჩერქეზები, მეგრელები, თურქეთის მოხარკე ქართველები, აფხაზები, კავკასიის მცხოვრებლები, ყველა სხვა დანარჩენი, ვინც შავი ზღვის სანაპიროზე – მეოტიდის ჭაობის სრუტიდან ტრაპიზონამდე ცხოვრობნენ, მხოლოდ ღომის ფაფით იკვებებოდნენ და სომხეთსა და საქართველოში ბევრი წარჩინებულიც ღომს ხორბლის პურს ამჯობინებდა.

შარდენი წერდა, რომ თბილისის მთავარიცა და ახალციხის ფაშაც სიამოვნებით მიირთმევდნენ ღომს, ჭამის დროს კი ღვინოს მიაყოლებდნენ, რათა ღომის გამაგრილებელი და კუჭში გამხსნელი თვისება შეენელებინათ (შარდენი, 1975).

დღეს კი „ღომს“ სიმინდის ფაფას ვეძახით, რეალურად კი სულ სხვა გემოსა და სულ გაქანების მცენარეზე ვსაუბრობთ, რომელიც თითქმის XX საუკუნის შუამდე ჯერ კიდევ ცოცხალ კულტურად გვქონდა, მაგრამ გაქრა…

დღეისათვის ღომის მთავარ კერძად ყოფნის ტრადიციები განსაკუთრებით შემოინახულია სამეგრელოს მხარის უნიკალურ სამზარეულოში, თუმცა, დარწმუნებული ვარ ამ მცენარის გაცოცხლება მთელი საქართველოს სამეურნეო კულტურისთვის იქნება დიდი წარმატება.

ფოტოზე: მცენარე ღომი და ეთნოლოგი ჯულიეტა რუხაძე;

წერილში გამოქვეყნებული ტერმინების ჩამოთვლისას ვეყრდნობი რამდენიმე წყაროს, თუმცა მინდა აღვნიშნო ერთ-ერთი მთავარი წყარო, რომელიც სულ რაღაც 3 წლის წინათ გამოიცა: სადუნიშვილი, თ., მაისაია, ი., ბაცაცაშვილი, ქ., სიხარულიძე, შ., დარჩიძე, თ. „საქართველოს აგრარული კულტურა“, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემია, თბილისი, 2021;

ასევე მნიშვნელოვანი წყაროა: ვ. გორდაძე, თ. ჩხენკელი „დასავლეთ საქართველოს ღომები“, აჯამეთის მემინდვრეობის საცდელი სადგურის შრომები, ტომი 4, საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემია, თბილისი, 1950;

უნიკალური წიგნია ჯულიეტა რუხაძის „ცოცხალი ტრადიციები“, ეთნოგრაფიულ ჩანაწერებს, რომლის რედაქტორიც პროფესორი თამილა ცაგარეიშვილია; Tamila Tsagareishvili“.