ქართულმა პრესამ თვალსაჩინო როლი შეასრულა საზოგადოების ფართო ფენების გათვითცნობიერებაში. 1819 წლის 8 მარტს გამოვიდა პირველი ქართული გაზეთი ,,საქართველოს გაზეთი”, რომელსაც 1820 წლის მეორე ნახევრიდან ,,ქართული გაზეთი” ეწოდა. იგი იმდროინდელი საქართველოს ერთადერთი პერიოდული ორგანო იყო.
XIX საუკუნის 80-იანი წლების დასაწყისში თითქმის ერთდროულად გამოვიდა ჟურნალი ,,იმედი” და გაზეთი ,,შრომა”, ხოლო შემდგე ,,მწყემსი”, ,,მოამბე”, ,,თეატრი”, ჟურნალები ,,ცისკარი”, ,,ივერია”, ,,მნათობი”. იმ დროისათვის დამახასიათებელი დარგობრივი ე. წ. სპეციალური გამოცემების გამოსვლა განაპირობა საქართველოს საზოგადოებრივ-კულტურული ცხოვრების განვითარების დონემ და მრავალფეროვნებამ. მაგალითად, ,,თეატრი” აშუქებდა უმთავრესად სასცენო ხელოვნების, თეატრალური ცხოვრების საკითხებს. ბეჭდავდა დრამატულ ნაწარმოებებს, მოთხრობებს და ლექსებს.
,,რამდენადაც უფრო მეტი ჟურნალ-გაზეთები იქნებიან ხალხში, -აღნიშნავდა ,,იმედი”, – იმდენად უფრო მეტ სიკეთეს მოუტანენ მას ისინი”.
გაზეთი ,,დროება”, რომელიც 1866 წლიდან გამოდიოდა, პირველი ეროვნული ტიპის ქართული გაზეთია, რომელმაც XIX საუკუნის მეორე ნახევრის საზოგადოებრივი აზრის საუკეთესო წარმომადგენელთა მსოფლმხედველობა გამოხატა. არ დარჩენილა მაშინდელ საზოგადოებრივ-პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული ცხოვრების თითქმის არც ერთი ღირშესანიშნავი საკითხი, რომ გაზეთს არ გაეშუქებინოს.
ილია ჭავჭავაძის ,,ივერიის” ირგვლივ გაერთიანებული იყო ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის ძირითადი, მებრძოლო ბირთვი, რომელმაც ბრძოლა გამოუცხადა ცარიზმის კოლონიალურ პოლიტიკას. იმ ქართველ მოღვაწეთა შორის, რომელიც აქტიურად იღწვოდა ,,ივერიის” ფურცლებზე, იყვნენ ლანჩხუთის რაიონის წარმომადგენლებიც. ისინი ქართული ჟურნალისტიკის სათავეებთან იდგნენ და უზარმაზარი წვლილი შეიტანეს მისი განვითარების საქმეში. მათ შორის გამოირჩეოდნენ მამია და ჯაბა გურიელები, აპოლონ და ლავრენტი წულაძეები, ფილიპე გოგიჩაიშვილი, ეგნატე ნინოშვილი, გრიგოლ ურატაძე, კალისტრატე ცინცაძე, ვისია თავდგირიძე, ჯამულეთ ბაჟუნაიშვილი, სიმონ ჯორბენაძე, ბართლომე ჩხარტიშვილი, კირილე წილოსანი, იონა გოგიჩაიშვილი, კალისტრატე ხელაძე, არსენ წითლიძე, დიმიტრი კალანდარიშვილი, დიმიტრი გიგინეიშვილი, ეპიფანე ჩხაიძე, ელენე მონაზონი, ილია ჭყონია და სხვები.
1893 წელს გამოვიდა საპოლიტიკო, სამეცნიერო და სალიტერატურო გაზეთი ,,კვალი”. მასში მნიშვნელოვანი ადგილი ეჭირა დაბა ლანჩხუთისა და მისი სოფლების შესახებ სტატიებს – როგორც საყოფაცხოვრებო ასევე კულტურისა და განათლების შესახებ, რომელსაც აშუქებდნენ ლანჩხუთელი კორესპონდენტები. ,,კვალის” აქტიური თანამშრომლები იყვნენ ნოე ჟორდანია, ეგნატე ნინოშვილი, ფილიპე გოგიჩაიშვილი, ივანე გომართელი, გრიგოლ ურატაძე და სხვები.
ემიგრაციიდან დაბრუნების შემდეგ ნოე ჟორდანია ,,კვალის” რედაქტორი გახდა. 1898 წლიდან კი გაზეთი იქცა ქართველი მარქსისტების ლეგალურ ორგანოდ. 1900 წელს გაჩაღდა მწვავე პოლმიკა ,,ივერიისა” და ,,კვალის” ფურცლებზე ილია ჭავჭავაძესა და ნოე ჟორდანიას შორის. ნოე ჟორდანიას რედაქტორობით ასევე გამოდიოდა ლეგალური გაზეთები ,,სოციალ-დემოკრატი” და ,,სხივი”. 1905-06 წლებში გაზეთ ,,ივერიას” რედაქტორობდა ცნობილი მეცნიერი და საზოგადო მოღვაწე, ეროვნული უნივერსიტეტის ერთ-ერთი დამაარსებელი ფილიპე გოგიჩაიშვილი.
1920 წელს ფილიპე გოგიჩაიშვილი საქართველოს დემოკრატიული რესუბლიკის დელეგაციის შემდგენლობაში ინგლისსა და ევროპის სხვა ქვეყნებში გაიგზავნა, სადაც მოლაპარაკება უნდა ეწარმოებინათ საქართველოს ბუნებრივი სიმდიდრეთა ექსპლუატაციისა და ურთიერთვაჭრობის საკითხებზე. ერთი მოლაპარაკება, რომელსაც ნიკო ნიკოლაძე წარმართავდა, ჩიხში შევიდა. ,,ნიკომ მხრები აიჩეჩა და მე გადმომხედა, – იგონებდა გოგიჩაიშვილი, – თითქოს თვალებით მანიშნებდა – მიშველეო”. ფილიპე გოგიჩაიშვილი არ დაიბნა და საუბარი წარმატებით დასრულდა. როცა სასტუმროში დაბრუნდნენ ნიკოლაძემ ზურაბ ავალიშვილს უთხრა, რომ ამ დიაკვნის შვილმა, ჭიათურის და წყალტუბოს საქმეები კარგად იცოდა, ვიცოდიო, მაგრამ ინგლისურად თუ ასე გამართულად ილაპარაკებდაო, მართალი გითხრათ, არ ველოდიო.” შემდეგ კი ეს ასე ახსნა: ,,ჩვენ – ზურაბსა და მე, უცხო ენებს ხუთი წლის ასაკიდან გვასწავლიდნენ გუვერნიორები და რა დიდიდ საქმეა, რომ თავისუფლად ვლაპარაკობდეთ; საკვირვესლი ისაა, შენ რომ ასე შეგისწავლია უცხო ენა გუვერნიორებისა და მასწავლებლის გარეშე და ასე შესანიშნავად მომეშველეო…”
XIX საუკუნის ქართული პრესის გაცნობისას ყურადღებას იპყრობს ფსევდონიმთა სიმრავლე, ავტორები სხვადასხვა მიზეზთა გამო საკუთარ ვინაობას ფარავდნენ, პუბლიკაციათა დიდი ნაწილი გამოგონილი სახელებით ან საერთოდ ხელმოუწერელად ქვეყნდებოდა. რევოლუციამდელი ლანჩხუთელი კორესპონდენტების ფსევდონიმების ნაწილი ცნობილია, მაგრამ საკმაოდ დიდი ნაწილი გაშიფვრას მოითხოვს.
სახელის დამალვის რამდენიმე მიზეზი არსებობდა: ფსევდონიმებს იყენებდნენ რათა ლეგალურ პრესაში თავისუფლად ეწერათ. მწერალი სოფრომ მგალობლიშვილი იგონებდა, რომ ,,ვინაიდან მდევნიდნენ, ვწერდი სხვადასხვა ფსევდონიმითო…” მაგალითად, 1906 წელს მოსკოვში რუსულ ენაზე გამოვიდა ვინმე შ. გორცევის მცირე ზომის ბროშურა ,,როგორ იბრძვიან ქართველი გლეხები თავისუფლებისათვის”, რომელიც ეძღვნებოდა საქართველოს და კერძოდ, გურიის გლეხთა მოძრაობას. ბროშურას გამოკვეთილად ანტისამთავრობო ხასიათი ჰქონდა, ამიტომ მისი ავტორი შალვა ნათაძე ფსევდონიმ ,,გორცევს” (მთიელი) ამოეფარა. კიდევ ერთი მიზეზი ფსევდონიმების გამოყენებისა ის გახლდათ, რომ XIX-XX საუკუნეების მიჯნაზე ჟურნალ-გაზეთები განიცდიდნენ პროფესიული კადრების სიმცირეს, ამიტომაც ერთსა და იმავე ჟურნალისტს უწევდა რამდენიმე სტატიის სხვადასხვა გამოგონილი სახელით გამოქვეყნება.
გთავაზობთ ცნობილი ფსევდონიმების ნუსხას:
1. ,,ფაზელი” – მამია გურიელი.
2. ,,ჭანჭათელი”, ,,პიტნა”, ,,ანწლაძე”, ,,ჭანი”, ,,რიჟა”, ,,ხოჭოღლი”, ,,მებუკე”, ,,თემისტოკლე”, ,,პერპენდუმობილე”, ,,წენაძე”, ,,ნი-რი”, ,,ესიკელაი”, ,,სტუდენტი”, ,,ავუია”, ,,მეურნე, ,,ძველი” – აპოლონ წულაძე.
3. ,,კნინი”, ,,დათიკო ვერმიცანაშვილი” – ლავრენტი წულაძე.
4. ,,საზღვარგარეთელი”, ,,მარმალაძე”, ,,პეტრიძე” – ნოე ჟორდანია.
5. ,,პატრიშვილი” – ფილიპე გოგიჩაიშვილი.
6. ,,შუბნელი” – არსენ წითლიძე.
