,,მშვენიერი მდებარეობა, კარგი მიწა-წყალი, ნაყოფიერი სახნავ-სათესი მინდვრები, მდიდარი ტყე, რკინისგზის სიახლოვე, საფოსტო განყოფილება, მკვიდრთა სიმრავლე და სხვა ამგვარი პირობანი ლანჩხუთს ნებას აძლევენ, პირველი ადგილი დაიჭიროს გურიის სოფელთა შორის და მართლაც რომ პირველობს. სკოლას, ეკლესიას, სოფლის სასამართლოს ლანჩხუთზედ უმჯობესს ჩვენს მდგომარეობაში კაცი ვერ ინატრებს. წიგნის მაღაზია და სამკითხველო აქვთ გამართული. ორ სართულიან ქვიტკირის შენობაში მოთავსებულია ორკლასიანი სასწავლებელი, რომელშიაც ორას ორმოცზედ მეტი მოსწავლე იქნება. სამის მასწავლებლის დაქირავება და მეოთხეს მოწვევის სურვილი უტყუარი ნიშანია იმისა, რომ ლანჩხუთი წინსვლას არის მოწადინებული. ვაჭრობაშიაც ხომ უნარს იჩენენ. აქაური მანდილოსნები თავიანთ ხელსაქმით მთელს გურიაში განთქმულნი არიან…” _ წერდა გაზეთი ,,ივერია” (#99, 1895).
ლანჩხუთის რაიონი მდებარეობს საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში; საქართველოს ტერიტორიის მსგავსად რაიონის ტერიტორიაც წაგრძელებულია დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ, ხოლო ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ შევიწროებული. დასავლეთ საზღვრიდან ანუ შავი ზღვის სანაპიროდან მის აღმოსავლეთ საზღვრამდე პირდაპირი მიმართულებით 45 კილომეტრია, ხოლო ჩრდილოეთიდან სამხრეთით 19,2 კილომეტრი. რაიონის ტერიტორია 533 კვ კ-მია, რაც მთელი საქართველოს ტერიტორიის 0,98 %-ს შეადგენს.
რაიონს დასავლეთით, დაახლოებით, 7 კმ-ზე აკრავს შავი ზღვა, ჩრდილოეთით ესაზღვრება ფოთის გარეუბანი, ხობის, ცხაკაიას და აბაშის რაიონები, ბუნებრივი საზღვარი ამ რაიონებთან, ძირითადად, მიყვება პალიასტომის ტბის სანაპიროს და მდინარე ფიჩორს; აღმოსავლეთით რაიონს ესაზღვრება სამტრედიისა და ჩოხატაურის რაიონები, ხოლო სამხრეთით _ ოზურგეთის რაიონი.
ისტორიკოსი დიმიტრი ბაქრაძე აღნიშნავდა, რომ წინათ გურიის საზღვარი იყო მდინარე რიონის მარცხენა ნაპირი და ფოთი პალიასტომის ტბასთან ერთად მის შემადგენლობაში შედიოდა. შემდგომ ხანაში საზღვარი მდინარე ფიჩორზე იყო გადმონაცვლებული.
იაკობ გოგებაშვილის თქმით, გურიაში ორი ქალაქი იყო _ ოზურგეთი და ფოთი. იმ დროს ერთი საკმაოდ დიდი დასახლება ლანჩხუთი ქალაქად არ მოიაზრებოდა.
„1918 წელს ნოე ჟორდანიას მთავრობამ ლანჩხუთი ქალაქად დაამტკიცა. ქალაქის პირველი თავი იყო ბიქტორ შარაშენიძე. სწორედ მან ჩამოიტანა პირველი ელექტროძრავა ლანჩხუთში. მანამდე ქალაქს სპეციალური გაზიანი ფანრებით ანათებდნენ…” _ იგონებდა ლანჩხუთის მკვიდრი სერგო ჩხაიძე. თუმცა, ეს იყო არაოფიციალურად _ ქალაქის სტატუსი ლანჩხუთს 1961 წელს მიენიჭა.
ცნობილი საზოგადო მოღვაწე, მენშევიკი და ბოევიკი, ზომლეთელი ვლასა მგელაძე წერდა: ,,…ნიგოითი, ლანჩხუთი, ჩიბათ-ჯუმათი, ლესა, სუფსა, ნატანები. ეს სოფლებ-ქალაქები ზოლად ჩასდევს ნიგოითის ქედს, საიდანაც ზურგი გამაგრებული აქვთ. წინ რიონის გაშლილი მდებარეობა, რომლის მდაბლობი, ქვიშიანი ნაპირები, კარგი მოსავლიანია.
…აქ რიონი ისე დინჯად მიედინება, თითქოს არც კი მოძრაობსო. სურებისა და ბახმაროს მთის კალთების მაგიერ, დადობილი ტყე, ჭაობი, მოჩხრიალე მდინარის მაგიერ ჭოლიპა, რომელშიაც მხტომარე კალმახის მაგიერ კობრი ყავარივით დაფარფატებს. გორებზე, მთის კალთებზე კრიამპო ხრამების მაგიერ დიდი ფართო შარა გზაა, რომელზედაც ხარ-კამეჩიან ურემს იმდენი ტვირთი მიაქვს, რამდენსაც მთელი სურების მცხოვრებნი ერთ კვირას ვერ ჩამოზიდავენ მათი მთებიდან ზურგით. აქაური გურულები უფრო დინჯი ხასიათის არიან. დალაგებულნი, დიდ შრომას და დიდი ნაყოფის მიღებას ჩვეულნი, მთელ მათ არსება ასხვავებს შიდა გურიის მცხოვრებთაგან. ამათ გურია-სამეგრელოსა და იმერეთს შუა საშუალო ადგილი უკავიათ. ამათი ხასიათი უფრო გამძლეა, ღონიერი, მოფიქრებული და გაშლილ მდებარეობასავით შორს გამსჭვრეტი. ამათ არ ეჩქარებათ, _ როგორც ბუნება ისეთი შვილები”.
ნაწყვეტი გამოსაცემად გამზადებული წიგნიდან “ლანჩხუთი”
გაგრძელება იქნება…
ავტორები: ირაკლი მახარაძე, ნონა იმნაძე, ლანჩხუთის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმის თანამშრომლები
