ოზურგეთში, სოფელ ჭანიეთში, მდინარე ჩოლოქის ნაპირთან, ადგილობრივები 2004 წლიდან აღნიშნავენ აქ მომხდარ გაუგონარ სასტიკ ომში დაღუპულ გმირთა ხსოვნის პატივსაცემ დღეს. ადგილზე მისვლით და შინ დაკრეფილი ვარდებითა და ეზოს სხვადასხვა ყვავილის მდინარეში ჩაშვებით და წუთიერი დუმილით, გმირთა ხსოვნას უკვდავყოფენ.
ამ ტრადიციის დამკვიდრებაში დიდია ჭანიეთელთა და ლიხაურელთა წვლილი.
17 ივნისს, ტრადიციულად აღინიშნა ჩოლოქის ბრძოლის 169 წლისთავი.
აქ მოვიდნენ ჭანიეთის და ლიხაურის მცხოვრებლები, ოზურგეთის მუზეუმისა და ფოლკლორის ცენტრის თანამშრომლები. ღონისძიების ორგანიზატორი და ტრადიციის დამკვიდრებაში დიდი წვლილის შემტანი, ექვთიმე თაყაიშვილის სახელობის მუზეუმის დირექტორი, ჭანიეთის მკვიდრი რუსლან ურუშაძეა.
გარდაცვლილების სულის მოსახსენიებლად ჭანიეთის 13 ასურელი მამის ტაძრის მოძღვარმა დეკანოზმა იოსებმა (პეპინაშვილი) პანაშვიდი ჩაატარა.
ხალხმა მდინარე ჩოლოქში უამრავი ყვავილი ჩაუშვა.
_ ახლა ისეთი დროა, ყველას ეზოებშია ჩვენი ხელით დათესილ-დარგული ყვავილები. ბაზარში არავინ წავიდეს ყვავილების საყიდლად. ჩვენს ეზოებში დავკრიფოთ და მივიტანოთ მდინარესთან, რომელიც მაშინ მხოლოდ სისხლისფერი იყო, _ ამბობდნენ ადგილობრივები და მართლაც ასე მოიქცნენ _ ყველამ საკუთარ ეზოში დაკრეფილი ყვავილები ჩაუშვა მდინარე ჩოლოქში.
ჩოლოქის ბრძოლის მნიშვნელობაზე ჯერ შეკრებილი საზოგადოების წინაშე, შემდეგ კი „გურია ნიუსთან“ საინტერესოდ ისაუბრა ბატონმა რუსლან ურუშაძემ.
_ ბატონო რუსლან, 1854 წლის ომზე რომ გვითხრათ, რა მოხდა მაშინ…
_ ომზე ვერ ვილაპარაკებ, ეს იყო სასწაული შეტაკება! სასტიკი ბრძოლა, სადაც ბევრი ადგილობრივი დაიღუპა. ჩვენ, საზოგადოება აღვნიშნავთ ყოველ წელს ამ ფორმით. აქ დაიწერა ბრძოლის სასწაული ფურცლები. ერთმანეთის პირისპირ ჩოლოქის სანაპიროსთან 45 ათასი კაცი შეეტაკა ერთმანეთს. ჩვენ ათი ათასი ვიყავით, მტერი კი, ოსმალოები _ 35 ათასი. მაშინ არსებული ყველა იარაღი მონაწილეობდა ამ ბრძოლაში. სხვათა შორის, ჩვენი მტრის ფლოტი იდგა ქობულეთში, მაგრამ იარაღი, სამხედრო არტილერია მაშინ შვიდ კილომეტრზე ისროდა. რაიმე რომ ყოფილიყო, რომ გავწეულიყავით უკან, გასაგებია, ამოქმედებოდა. ტანკები არ იყო, თვითმფრინავები არ იყო. დანარჩენი ყველაფერი ჩართული იყო. ქართველები ძალიან მძიმე დღეში აღმოვჩნდით. მაშინდელი ჩვენი სახელმწიფო იყო ძალიან სუსტი. ჩვენი თოფის სროლა იყო უეფექტო, სულ ოთხი პროცენტი. მტრის თოფის სროლა იყო 50 პროცენტი. ამის გამო ხალხი თავს ანებებს არტილერიას და შედგა ხელჩართული ბრძოლა! დიახ, ეს იყო სასწაული! დაუჯერებელია, მეცხრამეტე საუკუნეში ხელჩართული ბრძოლა. სხვათა შორის, ჩვენი დახოცილი თუ დაჭრილი მეომრები ყველა ხიშტით იყო დაჭრილი. მსგავსი მასშტაბის ომი, იმ ფორმატის, რომელსაც ჰქვია აღმოსავლეთის ომი, ჩვენში ჰქვია ყირიმის ომი, სამწლიანი, სხვათა შორის, 1853 წლის 15 ოქტომბერს, შეკვეთილში დაიწყო და დამთავრდა საქართველოშივე, ომარ ფაშას გაძევებით სამეგრელოს ნაპირებიდან!
_ ბატონო რუსლან, ეს ჩვენ რუსეთ-თურქეთის ომის სახელით ვიცით, ასე გვასწავლეს…
_ არა, არ იყო, შიგნით შედის ეს. მსოფლიო ომი იყო. არ მინდა სახელმწიფოებზე ვისაუბრო. კამჩატკაზე მიდიოდა ბრძოლები, პეტროპავლოვსკში, ფინეთის ყურეში მიდიოდა ბრძოლები… არ იყო მსოფლიო ომი? რვა დღე სჭირდებოდა გემს ამერიკამდე. „ნიუ ტრიბუნი“ ყოფილა გაზეთი, იქიდანაც კი ამოღებულია მასალები ამის შესახებ…
_ ესე იგი, ეს იყო, ასე ვთქვათ, მსოფლიო ომი, რომელსაც ნომერი არ აქვს მინიჭებული?
_ კი, უნომრო მსოფლიო ომია, ამას არ სჭირდება ჩემი მტკიცება. ეს არის ცნობილი… _ გვითხრა რუსლან ურუშაძემ.
ახლოვდება ჩოლოქის ბრძოლის 160 წლისთავი, რომლის საგანგებოდ აღნიშვნას, როგორც ბატონმა რუსლანმა გვითხრა, აპირებენ ადგილობრივები.
აქვე, ჩვენს მკითხველებს ვთავაზობთ მცირე ისტორიას, თუ რა ხდებოდა და მოხდა ქვემო გურიისა და აჭარის დასაბრუნებლად მაშინ.
ქვემო გურიის დაბრუნებისთვის საუკუნოვანი ბრძოლებიდან გამორჩეულია 1784 წელს მეფე სოლომონ პირველის ხელმძღვანელობით იმერეთ–გურიის ერთიანი ჯარის მიერ ქობულეთისა და ჩაქვის მხარის გაწმენდა მტრისაგან, რასაც, სამწუხაროდ, მოჰყვა ზურგში ჩასაფრებულ მტერთან ნაჭიშკრევის ბრძოლა, რომელიც მარცხით დასრულდა. საზღვარი კვლავ ჩოლოქზე იქნა გავლებული 1829 წლის დიდი ომის დროსაც... ანდრიაპოლის ზავის ხელშეკრულებისა და საზავო რუკის შედგენის დროს, მდინარეთა სახელწოდების აღრევის გამო, საზღვარი გაავლეს არა მდინარე ჭოროხთან, არამედ მდინარე ჩოლოქთან.
1853 წლის 11აპრილს სელიმ–ფაშას 12-ათასიანმა რაზმმა გადაკვეთა მდინარე ჩოლოქი და 11 აპრილს დაიკავა ოზურგეთი. ხოლო მაისში ჰასან ბეგ თავდგირიძის ჯარი შეკვეთილიდან ნიგოითისკენ დაიძრა. 27 მაისს აქ ცნობილი ბრძოლა გაიმართა, სადაც ჰასან–ბეგ თავდგირიძე, ბრძოლის ველზე, აზნაურმა ერასტი ჭყონიამ მოკლა. სელიმ–ფაშამ მოკლულთა და დაჭრილთა სახით 3 ათასი მებრძოლი დაკარგა, ერისთავის რაზმმა _ 600.
ნიგოითის ბრძოლამ საშუალება მისცა გენერალ ანდრონიკაშვილს ოზურგეთისკენ დაძრულიყო. სელიმ–ფაშამ ქალაქი მიატოვა და ჩოლოქის მარცხენა მხარეს, გაღმა ქაქუთში დაბანაკდა, რასაც მოჰყვა ჩოლოქის ბრძოლა (ეს ის სასტიკი ბრძოლაა, სადაც დაღუპული გმირების ხსოვნა ყოველ წელს აღინიშნება ჭანიეთში. ავტ.). თურქთა 35-ათასიანი არმიის წინააღმდეგ 10 ათასი მებრძოლი იბრძოდა, რომელთა შორის იყვნენ მილიციის 6 ქვეითი და 5 ცხენოსანი ასეული (იმერეთისა) და 6 ქვეითი რაზმი (გურიისა).
4 ივნისს, დილით, „გურიის რაზმმა“ მტრის მოწინავე რაზმი დაამარცხა, მდინარე ჩოლოქისაკენ დაეშვა და ოსმალებს უკანდასახევი გზა მოუჭრა, შემდეგ ჩოლოქი გადალახა და მტრის პირისპირ დადგა. ამის შემდეგ ბრძოლაში ძირითადი ჯარი ჩაერთო. ხელჩართულ ბრძოლაში ოსმალები შედრკნენ და უკან დაიხიეს. სელიმ–ფაშამ დაკარგა 4 ათასი მებრძოლი, ანდრონიკაშვილმა _ 1500 კაცი…
1877-1878 წლების ომი ქართველმა ინტელიგენციამ ეს ომი თურქეთის მიერ მიტაცებული მიწა–წყლის შემოერთების საქმეს დაუკავშირა, რადგან იმედოვნებდა, რომ შედეგად მოჰყვებოდა სამხრეთ–დასავლეთ საქართველოს გათავისუფლება და ამისთვის ფართო აგიტაცია–პროპაგანდა გააჩაღა.
1877 წელს ჩამოყალიბდა ოზურგეთის მაზრის მაცხოვრებლებისაგან შეკრებილი მოხალისეთა მილიცია. საინტერესოა, რომ გაწვევისთვის დანიშნულ ადგილას ნაცვლად ათასი კაცისა გამოცხადდა სამი ათასი მოხალისე. მოხალისეებად გამოცხადნენ 13-14 წლის ბიჭებიც კი.
16 ლიხაურელის გმირობის ამბავი…
ცნობილია 16 ლიხაურელი გლეხის გმირობა, რომლებიც ომის დაწყების პირველსავე დღეს მოხალისეებად ჩაირიცხნენ ჯარში და ხუთი თვის განმავლობაში მამაცურად იბრძოდნენ.
ერთ–ერთი ბრძოლის წინ, სანამ გურულების ასეული პოზიციებს დაიკავებდა, ლიხაურიდან გამოცხადდა 16 ლიხაურელი და ითხოვა, რომ მზვერავებად წინ გაეშვათ. მათ დართეს ნება და ისინი გადავიდნენ მდინარე ჩოლოქის მეორე მხარეს. უკან კი მიჰყვა გურულთა ასეული. ეს მანევრი შენიშნეს თურქებმა და ძალიან ფრთხილად, ჯარი, რომელიც ოთხჯერ მაინც აღემატებოდა ასეულს, დაიძრა მათ მხარეს. დრუჟინის მეთაურმა მაყაშვილმა გაიგო რა თურქების მანევრის შესახებ, სასწრაფოდ მოითხოვა პლასტუნების ასეულის უფროსისაგან, რათა დასახმარებლად გასულიყვნენ. მაგრამ მან უარი განუცხადა იმ მიზეზით, რომ ჯარისკაცები მშივრები არიანო და როცა დავაპურებთ მაშინ გავემგზავრებით ჩვენი მეზობლების, გურულების დასახმარებლადო.
ამასობაში ატყდა სროლა, ლიხაურელები კი გადაეყარნენ თურქთა ორასკაციან შემადგენლობას და თექვსმეტივე ლიხაურელი ბრძოლაში დაიღუპა! თურქებმა მათ თავები და ხელები მოკვეთეს… მხოლოდ ამის შემდეგ გაემართა პლასტუნთა რაზმი დასახმარებლად, მაგრამ მოწინააღმდეგეს უკან დაეხია...
ქართველთა არაერთი გმირობის მოყვანა შეიძლება ამ ომებში…
ნიგოითის ბრძოლას უკავშირდება ცნობილი „ხასანბეგურა“, რომლის უმცროსი ძმა-სიმღერა (რუსლან ურუშაძემ ასე უწოდა), 169 წლის შემდეგ, ამ დღეს, ჩოლოქის ნაპირთან (სიმღერის სახელწოდება „1854 წლის ბრძოლა ჩოლოქთან“) პირველად შესრულდა ანსამბლ „შემოქმედის“ მიერ. ტექსტი ტრისტან სიხარულიძემ და ავთანდილ სურგულაძემ შექმნეს, ხოლო მელოდია მუსიკოს ლევან ვეშაპიძეს ეკუთვნის. შესრულდა, ასევე, სიმღერა „ხასანბეგურა“, რომელიც სწორედ ამ სასტიკი ბრძოლის გამოძახილია.
„გურია ნიუსი“, ასევე, ბევრ საინტერესო, უმნიშვნელოვანეს დეტალებსა და ეპიზოდებზე ესაუბრა ბატონ რუსლან ურუშაძეს.
მოახლოებული საიუბილეო დღეების მოლოდინში, რომ უფრო უკეთ ვიცოდეთ ჩოლოქთან დაღუპული ხუთი ძმა ვახვახიშვილის შესახებ (ხერხეულიძეების გარდა ქვეყანას სხვა გმირი ძმებიც რომ ჰყავს), თექვსმეტ ლიხაურელ გმირზე, რომლებიც ზვარაკად შეეწირნენ სამშობლოს, არაერთ საინტერესო სტატიას შევთავაზებთ ჩვენს მკითხველებს.
ავტორი
