23-24 ივლისის მიჯნაზე, ნაშუაღამევს, საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე _ დედაქალაქში, რეგიონებსა და ოკუპირებულ აფხაზეთში _ ელექტროენერგიის მიწოდება მასშტაბურად შეწყდა. ელექტროენერგიის გათიშვას ჯაჭვური რეაქციით მოჰყვა კრიტიკული ინფრასტრუქტურის შეფერხება: გაჩერდა „ჯორჯიან უოთერ ენდ ფაუერის“ სატუმბი სადგურები, შეიზღუდა „საქართველოს რკინიგზის“ მოძრაობა.
მსგავსი მასშტაბური შეფერხება განმეორებით, 25 ივლისის დილის 08:00 საათისთვისაც დაფიქსირდა. შეფერხდა მეტროს მოძრაობა.
ოკუპირებული აფხაზეთის დე ფაქტო ენერგეტიკის სამინისტრომ განაცხადა, რომ მიზეზი „ენგურჰესზე სისტემური ავარია“ იყო.
მოგვიანებით, შპს „ენგურჰესის“ დირექტორმა, ლევან მებონიამ მედიასთან განმარტა, რომ მასშტაბური გათიშვა 500-კილოვატიანი ელექტროგადამცემი ხაზის _ „იმერეთის“ გამორთვამ გამოიწვია:
„ძირითადი დატვირთვა _ ენგური უკავშირდება ენერგოსისტემას ზესტაფონამდე. ძალიან დიდი ტვირთი გადიოდა. ხაზი რომ გამოირთო, დაირღვა რეჟიმი და დაიშალა მთლიანად ენერგოსისტემა. ავარიის აღდგენის პროცესში ვართ“, _ განაცხადა ლევან მებონიამ.
მომხდარიდან მალევე, საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურმა (სუს) ელექტროენერგიის არაერთგზის ავარიული გათიშვის ფაქტზე გამოძიება საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 318-ე მუხლით (საბოტაჟი) დაიწყო. უწყების განცხადებით, გამოძიება ეხება სახელმწიფო საწარმოს ან მნიშვნელოვანი ობიექტის ნორმალური ფუნქციონირების ხელშეშლას ან დაზიანებას სახელმწიფოებრივი ინტერესების დაზიანების მიზნით.
საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარემ, შალვა პაპუაშვილმა მედიასთან კომენტარი გააკეთა სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის მიერ საბოტაჟის მუხლით დაწყებულ გამოძიებაზე, რომელიც 24 და 25 ივლისს ქვეყნის მასშტაბით ელექტროენერგიის მიწოდების ავარიულად გათიშვას ეხება.
როგორც პაპუაშვილმა აღნიშნა, მნიშვნელოვანია, გამოკვლეული და გამოძიებული იყოს რასთან გვქონდა საქმე.
„ფაქტია, ეს იყო უჩვეულო მოვლენა, როდესაც მიყოლებით მოხდა მთლიანად სისტემის გათიშვა, ამიტომ მნიშვნელოვანია, ყველა დეტალი გაირკვეს. მე არ მინდა, რაიმეს წინ გავუსწრო, ვნახოთ, რა იქნება გამოძიების შედეგი, მაგრამ მნიშვნელოვანია, რომ დადგინდეს ყველა დეტალი. თუკი აქ არის რაიმე ადამიანური ფაქტორი, ვინმეს ჩარევა, რაიმენაირი საბოტაჟს ხასიათის ქმედება, რა თქმა უნდა, ეს ყველაფერი უნდა გამოვლინდეს. ვნახოთ, რასთან გვექნება საქმე“, _ აღნიშნა პაპუაშვილმა.
სუს-მა ელექტროენერგიის ავარიულ გათიშვაზე გამოძიება საბოტაჟის მუხლით დაიწყო. როგორ აფასებთ ამ ვერსიას _ მიგაჩნიათ თუ არა, რომ ეს შეიძლება იყოს დივერსია, თუ პრობლემას წლობით მოუწესრიგებელ ინფრასტრუქტურაში ხედავთ? ამ კითხვით „გურია ნიუსმა“ პარტია „ახალის“ ჩოხატაურის ორგანიზაციის ლიდერს ბაჩო ახალაძეს მიმართა.
„თუ მართლაც არსებობს საბოტაჟის ნიშნები, სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახური ვალდებულია უმოკლეს ვადაში ჩაატაროს სრულყოფილი, ობიექტური და გამჭვირვალე გამოძიება. ასეთ საკითხებზე პოლიტიკური სპეკულაცია დაუშვებელია.
თუმცა, არ შეიძლება ყოველი მასშტაბური ავარია ავტომატურად საბოტაჟს მიეწეროს _ მაშინ როდესაც წლების განმავლობაში ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის მდგომარეობა სერიოზულ კითხვებს აჩენს. როდესაც ქსელი მოძველებულია, პრევენციული სამუშაოები არასაკმარისია და სტრატეგიულ ინფრასტრუქტურაში სათანადო ინვესტიციები არ იდება, მსგავსი ავარიები სისტემურ პრობლემად იქცევა.
საბოტაჟის ვერსია ვერ გახდება ინდულგენცია იმისთვის, რომ პასუხისმგებლობა მოუმზადებელ და მოუწესრიგებელ ინფრასტრუქტურას აერიდოს. თუ მიზეზი სახელმწიფოს მიერ უგულებელყოფილი ინფრასტრუქტურაა, ამ პოლიტიკურ პასუხისმგებლობასაც ვერავინ გაექცევა“, _ ამბობს ახალაძე.
მომხდარზე მოკვლევა უკვე დაიწყო საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელმა ეროვნულმა კომისიამაც (სემეკი).
ამ ავარიებმა კიდევ ერთხელ წამოწია წინა პლანზე საქართველოს ენერგოსისტემის მოწყვლადობა და ენგურჰესზე მისი გადაჭარბებული დამოკიდებულება.
„ენგურჰესი“ (ვარდნილჰესების კასკადთან ერთად) საქართველოს შიდა ელექტროგენერაციის 30-40%-ს უზრუნველყოფს. თუმცა, ესკო-ს (ელექტროენერგეტიკული ბაზრის ოპერატორი) 2026 წლის 6 თვის საბალანსო მონაცემები აჩვენებს მზარდ დისბალანსს:
„ბიზპესპრესნიუსის“ ცნობით, მხოლოდ მიმდინარე წლის 6 თვის სტატისტიკა რომ ავიღოთ, ორივე სადგურის მაჩვენებელმა ჰიდროელექტროსადგურების მიერ გამომუშავებულ მთლიან გენერაციაში 32% შეადგინა. უფრო კონკრეტულად, 2026 წლის 6 თვეში ჰესებმა ჯამში 5 192.5 მლნ კვტ.სთ ელექტროენერგია გამომიმუშავეს, აქედან 1 670.7 მლნ კვტ.სთ „ენგურჰესმა“ და „ვარდნილჰესების“ კასკადმა. რაც შეეხება მთლიან გენერაციას, 2026 წლის იანვარ-ივნისში ქვეყანაში გამომუშავებული იქნა 6 470.5 მლნ კვტ.სთ ელექტროენერგია, შესაბამისად, „ენგურჰესისა“ და „ვარდნილჰესების“ წილი ამ დროისთვის 28%-ს შეადგენს.
ცნობისათვის, ოკუპირებულ აფხაზეთის ელექტროენერგიით მომარაგების მთავარი წყაროები „ენგურის“ და “ვარდნილის“ ჰესები, ასევე რუსეთიდან იმპორტია.1997 წელს ზეპირი შეთანხმების შედეგად, „ენგურჰესისა“ და „ვარდნილჰესების“ (გალის ტერიტორიაზე) კასკადის მიერ წარმოებული ელექტროენერგიის 40% ოკუპირებულ აფხაზეთს მიაქვს, 60% კი – საქართველოს დანარჩენ რეგიონებს. საქართველოს ხელისუფლებისა და ოკუპირებული აფხაზეთის დე ფაქტო მთავრობას შორის კვოტების განაწილებასთან დაკავშირებით ოფიციალური ხელმოწერილი დოკუმენტი არ არსებობს. თუმცა, მიწოდებული ელექტროენერგია, ოკუპირებულ აფხაზეთში ელექტროენერგიის მოხმარების კრიზისის გამო, ამ ნიშნულს (40%) ხშირად აჭარბებს, განსაკუთრებით ზამთრის პერიოდში და თანაც მუდმივად უფასოდ.
რაც შეეხება 2025 წლის სრულ მაჩვენებელს, ესკო-ს ენერგობალანსის მიხედვით, ოკუპირებულმა აფხაზეთმა შარშან „ენგურჰესისა“ და „ვარდნილჰესების“ მიერ გამომუშავებული ელექტროენერგიის 43% მიიღო. კერძოდ, აღნიშნულმა ჰესებმა ჯამში 4.089 მლრდ კვტ-სთ გამოიმუშავეს, ოკუპირებულ აფხაზეთზე მიწოდებამ კი შეადგინა 2.486 მლრდ კვტ.სთ, აქედან 724.1 მლნ კვტ-სთ იყო რუსეთიდან იმპორტირებული დენის მოცულობა. შესაბამისად, გამოდის, რომ შარშან ოკუპირებულმა რეგიონმა „ენგურჰესიდან“ და „ვარდნილჰესებიდან“ 1.762 მლნ კვტ.სთ ელექტროენერგია მიიღო.
აღსანიშნავია, რომ მსგავსი შემთხვევა 2025 წლის აპრილშიც მოხდა, როდესაც სხვა 500 კვ-იანი ხაზის _ „კავკასიონის“ ავარიულად გამორთვის გამო, მოსახლეობის 90%-ს ელექტროენერგია საათობით არ მიეწოდებოდა.
ექსპერტთა შეფასებით, ენერგოსისტემის ასეთი მაღალი დატვირთვით მუშაობა, მოძველებული ინფრასტრუქტურა და ალტერნატიული, სარეზერვო სიმძლავრეების ნაკლებობა ქვეყანას მსგავსი მასშტაბური ავარიების წინაშე მომავალშიც არაერთხელ დააყენებს.
ავტორი
